Το βάρος του κόσμου και η ελαφρότητα της θέασης

Υπάρχουν στιγμές που ο κόσμος δεν εμφανίζεται ως τόπος κατοίκησης, αλλά ως φορτίο. Οι υποχρεώσεις, οι ρόλοι, οι προσδοκίες και οι φόβοι συσσωρεύονται, και ο άνθρωπος αισθάνεται ότι δεν ζει μέσα στον κόσμο, αλλά τον κουβαλά. Δεν είναι ο κόσμος αυτός καθαυτός που βαραίνει, είναι ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί του. Η απορρόφηση μετατρέπεται σε ταύτιση, και η ταύτιση σε βάρος.

Οι Στωικοί είχαν ήδη διαγνώσει αυτή την παγίδα. Ο Επίκτητος επισημαίνει πως «δεν μας ταράσσουν τα πράγματα, αλλά οι κρίσεις μας για τα πράγματα». Το βάρος, λοιπόν, δεν βρίσκεται στο γεγονός, αλλά στην εσωτερική του ερμηνεία. Όταν ο άνθρωπος συγχέει τον εαυτό του με ό,τι συμβαίνει, χάνει την ελευθερία της απόστασης. Γίνεται ένα με το ρεύμα και, ακριβώς γι’ αυτό, αδυνατεί να κολυμπήσει.

Η φιλοσοφική σκέψη προτείνει μια κίνηση ανύψωσης, όχι φυγής. Να ανέβεις πάνω από τον κόσμο δεν σημαίνει να τον αρνηθείς, αλλά να τον δεις από άλλη οπτική. Ο Μάρκος Αυρήλιος, στις Εις Εαυτόν, γράφει ότι μπορείς «να αποσυρθείς μέσα στον εαυτό σου οποιαδήποτε στιγμή». Αυτή η εσωτερική απόσυρση δεν είναι απομόνωση, αλλά ανασύνταξη του βλέμματος. Από εκεί, ο κόσμος παύει να είναι εχθρός και γίνεται φαινόμενο προς κατανόηση.

Στη νεότερη φιλοσοφία, ο Χάιντεγκερ μίλησε για τη «ριγμένη ύπαρξη» του ανθρώπου, είμαστε ήδη μέσα στον κόσμο, πριν τον επιλέξουμε. Όμως άλλο είναι το να είσαι μέσα και άλλο το να χάνεσαι μέσα. Όταν ο κόσμος γίνεται αποκλειστικός ορίζοντας νοήματος, τότε κάθε ρωγμή του μοιάζει απειλή. Η στοχαστική απόσταση επιτρέπει να δούμε ότι ο κόσμος δεν είναι απόλυτος, είναι ένας τρόπος φανέρωσης του είναι, όχι το σύνολό του.

Ο Νίτσε, με το δικό του ποιητικό σφυρί, καλεί τον άνθρωπο να μάθει «να βλέπει από ψηλά». Όχι με περιφρόνηση, αλλά με δύναμη. Η υπέρβαση δεν είναι ηθική ανωτερότητα, είναι πνευματική ελαστικότητα. Όποιος βλέπει μόνο από κοντά, συνθλίβεται από τη λεπτομέρεια. Όποιος βλέπει και από μακριά, κατανοεί τη μορφή.

Ιδιαίτερη είναι και η συμβολή της Σιμόν Βέιλ, η οποία μιλά για την προσοχή ως πράξη πνευματική. Όταν η προσοχή είναι καθαρή, ο κόσμος δεν βαραίνει, αποκαλύππτεται. Δεν χρειάζεται να τον κατακτήσουμε, ούτε να τον αντέξουμε. Χρειάζεται να τον δούμε. Και η αληθινή όραση προϋποθέτει εσωτερική σιωπή.

Ίσως, τελικά, το πρόβλημα δεν είναι ότι είμαστε απορροφημένοι από τον κόσμο, αλλά ότι ξεχάσαμε πως μπορούμε να αλλάξουμε θέση απέναντί του. Ο κόσμος γίνεται βάρος όταν τον θεωρούμε τελικό. Γίνεται δρόμος όταν τον βλέπουμε ως πέρασμα. Η φιλοσοφική στάση δεν αφαιρεί τον πόνο, αλλά τον ελαφραίνει, δεν καταργεί την εμπλοκή, αλλά την φωτίζει.

Να ανυψωθείς πάνω από τον κόσμο σημαίνει να θυμηθείς ότι δεν εξαντλείσαι σε αυτόν. Και τότε, παράδοξα, επιστρέφεις σε αυτόν πιο παρών, πιο ελεύθερος, πιο ανθρώπινος.

Μιχάλης Γρηγορίου