Ανάμεσα στο Φαίνεσθαι και το Είναι

«Οι άνθρωποι γενικά κρίνουν περισσότερο απ’ τα φαινόμενα, παρά απ’ την πραγματικότητα». Η σκέψη αυτή, που αποδίδεται στον Πλάτων, διατρέχει σαν νήμα ολόκληρη την ιστορία της φιλοσοφίας και παραμένει επίκαιρη σε κάθε εποχή. Ο άνθρωπος, όντας ον αισθητηριακό και ταυτόχρονα νοητικό, βρίσκεται διαρκώς παγιδευμένος ανάμεσα σε δύο κόσμους:

εκείνον των φαινομένων

και εκείνον της ουσίας.

Η όραση, όπως σημειώνει η ρήση, «ανήκει σε όλους». Είναι το πρώτο και πιο άμεσο μέσο πρόσληψης της πραγματικότητας. Ωστόσο, η όραση δεν ταυτίζεται με την κατανόηση. Βλέπουμε, αλλά δεν αντιλαμβανόμαστε απαραίτητα. Εδώ αναδύεται η βαθύτερη έννοια της αντίληψης. Η ικανότητα να διεισδύει κανείς πέρα από το προφανές, να συλλαμβάνει το αθέατο, να διακρίνει το ουσιώδες από το επιφανειακό.

Ο ίδιος ο Πλάτων, μέσα από την αλληγορία του σπηλαίου, περιγράφει ανθρώπους που συγχέουν τις σκιές με την πραγματικότητα. Οι δεσμώτες, περιορισμένοι στην εμπειρία των αισθήσεών τους, αδυνατούν να συλλάβουν την αλήθεια που βρίσκεται έξω από το οπτικό τους πεδίο. «Το να βλέπεις δεν σημαίνει να γνωρίζεις», θα μπορούσε να συνοψίσει κανείς το πλατωνικό μήνυμα.

Αιώνες αργότερα, ο Ιμμάνουελ Καντ θα διαχωρίσει τον κόσμο σε «φαινόμενα» και «πράγματα καθαυτά» (Ding an sich). Σύμφωνα με τη σκέψη του, ο άνθρωπος δεν έχει άμεση πρόσβαση στην πραγματικότητα όπως είναι καθαυτή, αλλά μόνο όπως αυτή εμφανίζεται μέσα από τα φίλτρα της αντίληψής του. Η γνώση, επομένως, δεν είναι αντανάκλαση της πραγματικότητας, αλλά κατασκευή του νου.

Παράλληλα, ο Φρίντριχ Νίτσε θα προχωρήσει ακόμη πιο πέρα, αμφισβητώντας την ίδια την έννοια της αντικειμενικής αλήθειας. «Δεν υπάρχουν γεγονότα, μόνο ερμηνείες», γράφει, υποδεικνύοντας ότι αυτό που θεωρούμε πραγματικότητα είναι συχνά προϊόν προοπτικής και δύναμης. Το φαίνεσθαι, λοιπόν, δεν είναι απλώς παραπλανητικό, είναι ενίοτε το μόνο που διαθέτουμε.

Κι όμως, η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα όπου η επιφανειακή κρίση οδήγησε σε σφάλματα, προκαταλήψεις και αδικίες. Από κοινωνικές διακρίσεις έως προσωπικές παρεξηγήσεις, η τάση να κρίνουμε βάσει της πρώτης εντύπωσης αποκαλύπτει την αδυναμία, ή την απροθυμία,  να καταβάλουμε την προσπάθεια της βαθύτερης κατανόησης.

Ο Αρθούρος Σοπενχάουερ σημειώνει: «Ο άνθρωπος μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, αλλά δεν μπορεί να θέλει ό,τι θέλει». Με άλλα λόγια, η αντίληψή μας καθορίζεται από βαθύτερες δομές, ψυχολογικές, κοινωνικές, βιολογικές, που συχνά λειτουργούν ασυνείδητα. Το να δει κανείς πέρα από τα φαινόμενα απαιτεί όχι μόνο διανοητική ικανότητα, αλλά και εσωτερική καλλιέργεια.

Σε έναν κόσμο όπου η εικόνα κυριαρχεί, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έως τη δημόσια σφαίρα,  το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο οξύ. Η επιφάνεια γίνεται πραγματικότητα, και η πραγματικότητα υποχωρεί μπροστά στην κατασκευή της εικόνας. Ο άνθρωπος δεν καλείται πλέον μόνο να διακρίνει το αληθινό από το ψευδές, αλλά και να αντισταθεί στην ίδια του την τάση για εύκολες κρίσεις.

Ίσως, τελικά, η ουσία της φιλοσοφίας να βρίσκεται ακριβώς εδώ, στην άσκηση της αντίληψης. Στην προσπάθεια να βλέπουμε όχι μόνο με τα μάτια, αλλά και με τον νου. Να αμφισβητούμε το προφανές, να αναζητούμε το βαθύτερο νόημα, να αποδεχόμαστε την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας.

Γιατί, όπως θα μπορούσε να ειπωθεί, το φαίνεσθαι είναι αυτό που μας δίνεται, το είναι, όμως, είναι αυτό που πρέπει να ανακαλύψουμε.

Μιχάλης Γρηγορίου