Ανάμεσα στο Φως και τη Σκιά. Η Συνειδητή Επιλογή της Πλάνης

Υπάρχει μια παράδοξη αντίφαση στον ανθρώπινο βίο. Ενώ η αλήθεια συχνά αποκαλύπτεται μπροστά μας, με τρόπο άμεσο ή υπαινικτικό, επιλέγουμε, συνειδητά ή ασυνείδητα, να κατοικούμε στο καταφύγιο του ψεύδους. Όχι απαραίτητα επειδή εξαπατώμεθα, αλλά επειδή το ψεύδος, ως αφήγηση, ως παραμύθι, ως κατασκευή, προσφέρει κάτι που η γυμνή αλήθεια αδυνατεί να δώσει, παρηγοριά, συνοχή, και συχνά νόημα.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα ον που γνωρίζει, είναι ένα ον που ερμηνεύει. Και μέσα στην ερμηνεία, η αλήθεια δεν είναι πάντα ανεκτή. Ο Πλάτων, στην αλληγορία του σπηλαίου, περιγράφει ανθρώπους που προτιμούν τις σκιές από το φως, όχι επειδή δεν μπορούν να το αντικρίσουν, αλλά επειδή τους είναι οικείο το σκοτάδι. Η έξοδος προς την αλήθεια είναι επώδυνη, σχεδόν βίαιη. «Ἡ παιδεία οὐκ ἔστιν ἐν τῷ ἐμβάλλειν τὴν ὄψιν, ἀλλ᾽ ἐν τῷ στρέφειν τὴν ψυχήν», η εκπαίδευση δεν είναι η προσθήκη όρασης, αλλά η στροφή της ψυχής.

Αλλά γιατί αυτή η αντίσταση;

Γιατί η ψυχή, ακόμα κι όταν υποψιάζεται την αλήθεια, επιλέγει την παραμόρφωσή της;

Ο Φρίντριχ Νίτσε προσφέρει μια τολμηρή απάντηση: «Έχουμε την τέχνη για να μην πεθάνουμε από την αλήθεια». Η αλήθεια, στην καθαρή της μορφή, μπορεί να είναι αφόρητη. Μπορεί να αποδομεί τις βεβαιότητες, να διαλύει τις ταυτότητες, να αποκαλύπτει το κενό εκεί όπου πιστεύαμε πως υπάρχει νόημα.

Το ψέμα, αντίθετα, λειτουργεί ως δημιουργική δύναμη, πλάθει κόσμους, στηρίζει την ψυχική ισορροπία, προσφέρει αφήγηση εκεί όπου η πραγματικότητα είναι σιωπηλή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως ψεύτης. Σημαίνει ότι είναι βαθιά υπαρξιακός. Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ σημειώνει ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος» και αυτή η ελευθερία συνεπάγεται την ευθύνη της επιλογής, ακόμη και της αυταπάτης. Το ψέμα, σε αυτή την οπτική, δεν είναι απλώς αποφυγή της αλήθειας, είναι μια επιλογή νοήματος. Είναι μια πράξη δημιουργίας, έστω και αν βασίζεται σε αυταπάτη.

Από την άλλη πλευρά, ο Σίγκμουντ Φρόιντ θα έβλεπε την προσκόλληση στο ψεύδος ως μηχανισμό άμυνας. Η ψυχή προστατεύεται από τραύματα, φόβους και απώλειες μέσω της άρνησης και της φαντασίωσης. Δεν είναι ότι δεν γνωρίζουμε την αλήθεια, είναι ότι δεν μπορούμε να τη φέρουμε στο συνειδητό χωρίς να διαρραγεί η εσωτερική μας συνοχή.

Υπάρχει, επίσης, μια κοινωνική διάσταση. Οι κοινωνίες οικοδομούνται πάνω σε κοινά αφηγήματα, έθνη, αξίες, ιδεολογίες, που συχνά εμπεριέχουν στοιχεία μύθου. Ο Γιούβαλ Νώε Χαράρι έχει επισημάνει ότι η ικανότητα του ανθρώπου να πιστεύει σε συλλογικές φαντασίες είναι αυτό που του επέτρεψε να συνεργαστεί σε μεγάλες κλίμακες. Το «παραμύθι» δεν είναι απλώς ψευδαίσθηση, είναι συνεκτικός ιστός.

Κι όμως, η ένταση παραμένει. Ανάμεσα στην ανάγκη για αλήθεια και στην ανάγκη για νόημα. Ανάμεσα στο φως που αποκαλύπτει και στη σκιά που προστατεύει. Ίσως το ερώτημα δεν είναι γιατί επιλέγουμε το ψέμα, αλλά ποιο είδος ψεύδους επιλέγουμε και με ποιο τίμημα.

Ο Άλμπερτ Καμύ, στοχαστής του παραλόγου, θα έλεγε ότι το ζητούμενο δεν είναι να διαφύγουμε από την αλήθεια, αλλά να τη ζήσουμε χωρίς αυταπάτες και χωρίς παραίτηση. Να αναγνωρίσουμε το παράλογο και παρ’ όλα αυτά να συνεχίσουμε. «Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο», γράφει, όχι επειδή αγνοεί την αλήθεια της κατάστασής του, αλλά επειδή την αποδέχεται χωρίς να την ωραιοποιεί.

Ίσως, τελικά, ο άνθρωπος να μην ζει απλώς ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, αλλά μέσα σε μια συνεχή διαπραγμάτευση μεταξύ τους. Το ψέμα δεν είναι πάντα άρνηση της αλήθειας, μερικές φορές είναι ο τρόπος μας να την αντέχουμε. Και η αλήθεια δεν είναι πάντα απελευθέρωση, μπορεί να είναι και βάρος.

Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να εξαλείψουμε το ψέμα, αλλά να αποκτήσουμε επίγνωση της σχέσης μας με αυτό. Να γνωρίζουμε πότε το παραμύθι μας προστατεύει και πότε μας φυλακίζει. Να μπορούμε, όταν χρειαστεί, να στραφούμε προς το φως, ακόμη κι αν αυτό μας τυφλώνει.

Γιατί ίσως η αληθινή ελευθερία δεν βρίσκεται στην κατοχή της αλήθειας, αλλά στο θάρρος να την αντικρίζουμε.

Μιχάλης Γρηγορίου