Ο άνθρωπος είναι αυτό που πράττει

Υπάρχει μέσα μας ένας παράξενος πειρασμός. Να πιστεύουμε πως είμαστε εκείνο που σκεφτόμαστε, εκείνο που αισθανόμαστε, εκείνο που θα θέλαμε κάποτε να γίνουμε. Δημιουργούμε μέσα μας μια εικόνα του εαυτού μας από προθέσεις, όνειρα, πεποιθήσεις και ανεκπλήρωτες δυνατότητες. Όμως η ζωή, αργά ή γρήγορα, έρχεται να μας θέσει ενώπιον μιας απλούστερης και αυστηρότερης αλήθειας.

Δεν μας αποκαλύπτουν όσα σκεφτόμαστε, αλλά όσα επιλέγουμε να πράξουμε.

Η σκέψη είναι η αρχή. Η πράξη είναι η αποκάλυψη.

Μπορεί ένας άνθρωπος να σκέφτεται την καλοσύνη, να μιλά για την αλήθεια, να θαυμάζει το θάρρος και να ονειρεύεται την ελευθερία. Όμως όλα αυτά παραμένουν δυνατότητες όσο δεν μεταμορφώνονται σε τρόπο ζωής. Η σκέψη μπορεί να κατοικεί στον κόσμο του «θα ήθελα». Η πράξη, όμως, κατοικεί στον κόσμο του «είμαι».

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις βαθύτερες δοκιμασίες της αυτογνωσίας. Να μπορέσουμε να κοιτάξουμε όχι αυτό που πιστεύουμε ότι είμαστε, αλλά αυτό που οι πράξεις μας μαρτυρούν ότι είμαστε.

Κάθε πράξη γεννιέται κάποτε ως σκέψη.

Πριν γίνει λόγος, υπάρχει μια πρόθεση.

Πριν γίνει δρόμος, υπάρχει μια απόφαση.

Πριν γίνει χαρακτήρας, υπάρχει μια επαναλαμβανόμενη επιλογή.

Γι’ αυτό οι σκέψεις έχουν τεράστια σημασία. Είναι οι σπόροι από τους οποίους μπορεί να αναπτυχθεί ο χαρακτήρας μας. Αλλά ένας σπόρος δεν είναι ακόμη δέντρο.

Μπορούμε να σκεφτόμαστε αμέτρητα πράγματα χωρίς ποτέ να τα πραγματοποιούμε. Μπορούμε να φανταζόμαστε μια καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας και ταυτόχρονα να συνεχίζουμε να ζούμε με τρόπους που την αναιρούν.

Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, τοποθετεί την αρετή όχι απλώς στη γνώση του καλού, αλλά στην έμπρακτη καλλιέργεια και επανάληψή του. Η αρετή γίνεται τρόπος ύπαρξης μέσα από τις πράξεις και τις συνήθειες.

Με άλλα λόγια, δεν γινόμαστε αυτό που γνωρίζουμε, αλλά αυτό που επαναλαμβάνουμε.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη δύναμη,βαλλά και η μεγάλη ευθύνη, της καθημερινής πράξης.

Μία πράξη μπορεί να μοιάζει μικρή.

Μία επιλογή μπορεί να φαίνεται ασήμαντη.

Μία στιγμή μπορεί να περνά απαρατήρητη.

Όμως η επανάληψη των μικρών επιλογών χτίζει αθόρυβα τον χαρακτήρα.

Ο χαρακτήρας μας δεν δημιουργείται στις μεγάλες στιγμές μόνο. Δημιουργείται κυρίως στις μικρές, εκεί όπου κανείς δεν μας χειροκροτεί και κανείς δεν μας παρακολουθεί.

Είναι ο τρόπος που φερόμαστε όταν έχουμε δύναμη απέναντι σε κάποιον πιο αδύναμο.

Είναι το αν κρατάμε τον λόγο μας όταν δεν μας συμφέρει.

Είναι το αν επιλέγουμε την αλήθεια όταν ένα ψέμα θα ήταν ευκολότερο.

Είναι το αν παραμένουμε άνθρωποι όταν έχουμε κάθε λόγο να γίνουμε σκληροί.

Εκεί αποκαλύπτεται ο άνθρωπος.

Ο Μάρκος Αυρήλιος, στο Εις Εαυτόν, επιστρέφει διαρκώς στην ιδέα ότι η ζωή του ανθρώπου πρέπει να εναρμονίζεται με τη φύση και τον ορθό λόγο. Η φιλοσοφία, για τον Στωικό αυτοκράτορα, δεν είναι διανοητικό στολίδι, είναι άσκηση ζωής.

Και ίσως αυτή να είναι η ουσία κάθε αληθινής φιλοσοφίας, να μετατρέπεται από σκέψη σε πράξη.

Γιατί τι αξία έχει μια υψηλή ιδέα, αν δεν αλλάζει ούτε μία καθημερινή μας συμπεριφορά;

Τι αξία έχει να μιλάμε για δικαιοσύνη, αν αδικούμε όταν μας δίνεται η ευκαιρία;

Τι αξία έχει να μιλάμε για ελευθερία, αν φοβόμαστε να πάρουμε τις δικές μας αποφάσεις;

Τι αξία έχει να μιλάμε για αγάπη, αν η συμπεριφορά μας πληγώνει εκείνους που αγαπούμε;

Η πράξη είναι ο καθρέφτης που δεν κολακεύει.

Οι προθέσεις έχουν μια παράξενη δύναμη. Μπορούν να μας κάνουν να αισθανόμαστε καλοί χωρίς να έχουμε ακόμη κάνει κάτι καλό.

«Ήθελα να βοηθήσω.»

«Ήθελα να ζητήσω συγγνώμη.»

«Ήθελα να αλλάξω.»

«Ήθελα να είμαι διαφορετικός.»

Όλα αυτά μπορεί να είναι αληθινά. Αλλά η ζωή δεν αποτελείται από προθέσεις. Αποτελείται από συνέπειες.

Ο κόσμος που δημιουργούμε γύρω μας είναι σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα όσων επιλέγουμε να κάνουμε.

Γι’ αυτό ο Νίτσε έγραψε: «Γίνε αυτός που είσαι.»

Μια φράση που μοιάζει παράδοξη, αλλά κρύβει βαθύ νόημα. Δεν μας καλεί απλώς να ανακαλύψουμε έναν έτοιμο εαυτό κρυμμένο μέσα μας. Μας καλεί να αναλάβουμε την ευθύνη της δημιουργίας του.

Ο εαυτός μας δεν είναι μόνο κάτι που ανακαλύπτουμε.

Είναι και κάτι που οικοδομούμε.

Κάθε επιλογή προσθέτει έναν λίθο.

Κάθε συνήθεια χαράζει ένα μονοπάτι.

Κάθε πράξη αφήνει ένα ίχνος πάνω στην ψυχή.

Και κάποια στιγμή, κοιτάζοντας πίσω, αντιλαμβανόμαστε ότι ο χαρακτήρας μας δεν ήταν τίποτε άλλο από το άθροισμα των επιλογών που κάναμε όταν κανείς δεν μας ανάγκαζε να τις κάνουμε.

Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ έθεσε την ανθρώπινη ελευθερία στο κέντρο της φιλοσοφίας του. Για τον Σαρτρ, ο άνθρωπος δεν μπορεί εύκολα να κρυφτεί πίσω από μια προκαθορισμένη ουσία.

Είμαστε, σε μεγάλο βαθμό, αυτό που κάνουμε με αυτό που μας έχει δοθεί.

Η σκέψη «έτσι είμαι» μπορεί να γίνει καταφύγιο. Η πράξη, όμως, μας φέρνει αντιμέτωπους με την ευθύνη.

Μπορούμε να πούμε: «Είμαι θυμωμένος.»

Αλλά η οργή δεν μας υποχρεώνει να προσβάλουμε.

Μπορούμε να αισθανόμαστε φόβο.

Αλλά ο φόβος δεν αποφασίζει πάντοτε για εμάς.

Μπορούμε να έχουμε πληγωθεί.

Αλλά δεν είμαστε υποχρεωμένοι να πληγώσουμε.

Αυτό είναι ένα από τα πιο δύσκολα μαθήματα της ελευθερίας.

Δεν επιλέγουμε πάντοτε αυτό που αισθανόμαστε, αλλά συχνά μπορούμε να επιλέξουμε τι θα κάνουμε με αυτό που αισθανόμαστε.

Εκεί αρχίζει η ευθύνη.

Υπάρχει μια αόρατη αλυσίδα:

σκέψη → πρόθεση → επιλογή → πράξη → συνήθεια → χαρακτήρας → μοίρα.

Μία σκέψη δεν καθορίζει τη ζωή μας.

Μία πράξη επίσης δεν μας καθορίζει ολοκληρωτικά.

Όμως οι επαναλαμβανόμενες πράξεις γίνονται συνήθειες. Και οι συνήθειες, με τον χρόνο, γίνονται χαρακτήρας.

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η φράση που αποδίδεται στον Αριστοτέλη: «Είμαστε αυτό που επανειλημμένα κάνουμε.»

Η ακριβέστερη αριστοτελική ιδέα είναι ότι η αρετή και η κακία διαμορφώνονται μέσα από την επανάληψη των πράξεων. Και αυτή η παρατήρηση παραμένει συγκλονιστικά σύγχρονη.

Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε ολόκληρη τη ζωή μας σε μία ημέρα.

Χρειάζεται να αλλάξουμε τις επιλογές που επαναλαμβάνουμε κάθε ημέρα.

Γιατί ο άνθρωπος χτίζεται λίγο λίγο.

Όπως ο γλύπτης αφαιρεί από την πέτρα ό,τι περισσεύει, έτσι και εμείς, μέσα από τις επιλογές μας, αποκαλύπτουμε σταδιακά τη μορφή που κρύβεται μέσα μας.

Ο εαυτός που φανταζόμαστε και ο εαυτός που ζούμε

Ίσως μέσα στον καθένα μας να υπάρχουν δύο εικόνες του εαυτού.

Η μία είναι αυτή που έχουμε στο μυαλό μας.

Ο άνθρωπος που πιστεύουμε ότι είμαστε.

Ο άνθρωπος που θα θέλαμε να είμαστε.

Ο άνθρωπος που αφηγούμαστε στους άλλους.

Και υπάρχει και μία δεύτερη εικόνα, ο άνθρωπος που φανερώνεται στις επιλογές του.

Ανάμεσα στους δύο μπορεί να υπάρχει μεγάλη απόσταση.

Η αυτογνωσία αρχίζει όταν τολμούμε να την κοιτάξουμε.

Όχι για να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας, αλλά για να τον γνωρίσουμε.

Ο Καρλ Γιουνγκ έγραψε: «Μέχρι να κάνεις το ασυνείδητο συνειδητό, αυτό θα κατευθύνει τη ζωή σου και θα το ονομάζεις μοίρα.»

Η σκέψη αυτή μπορεί να επεκταθεί και στην πράξη. Συχνά οι επιλογές μας αποκαλύπτουν πλευρές του εαυτού μας που δεν έχουμε ακόμη αναγνωρίσει.

Γιατί μπορεί να λέμε ότι δεν φοβόμαστε την απόρριψη, αλλά να αποφεύγουμε διαρκώς την αλήθεια.

Μπορεί να πιστεύουμε ότι είμαστε ελεύθεροι, αλλά να ζούμε σύμφωνα με την ανάγκη της αποδοχής.

Μπορεί να θεωρούμε τον εαυτό μας γενναιόδωρο, αλλά να δυσκολευόμαστε να δώσουμε όταν το τίμημα είναι πραγματικό.

Οι πράξεις μάς αποκαλύπτουν.

Και μερικές φορές μας αποκαλύπτουν πράγματα που δεν θέλαμε να δούμε.

Αλλά ακριβώς εκεί βρίσκεται η αρχή της αυτογνωσίας.

Υπάρχει μια μορφή εσωτερικής διάσπασης όταν ο άνθρωπος σκέφτεται ένα πράγμα, λέει ένα δεύτερο και πράττει ένα τρίτο.

Η φιλοσοφική ζωή απαιτεί συμφιλίωση αυτών των τριών.

Να υπάρχει μια όσο γίνεται μεγαλύτερη αρμονία ανάμεσα:

σε αυτό που πιστεύεις,

σε αυτό που λες,

και σε αυτό που κάνεις.

Αυτό ονομάζεται ακεραιότητα.

Και η ακεραιότητα δεν είναι τελειότητα.

Είναι συνέπεια.

Δεν σημαίνει ότι δεν θα αποτύχουμε ποτέ. Σημαίνει ότι όταν αντιληφθούμε πως οι πράξεις μας απέχουν από τις αξίες μας, θα έχουμε το θάρρος να επιστρέψουμε στον δρόμο.

Ο Βίκτωρ Φρανκλ, μιλώντας για την ανθρώπινη ελευθερία, τόνισε ότι ακόμη και όταν δεν μπορούμε να ελέγξουμε τις συνθήκες, παραμένει ένας χώρος ελευθερίας ως προς τη στάση μας απέναντί τους.

Και αυτός ο μικρός χώρος μπορεί να γίνει τεράστιος.

Γιατί μέσα σε αυτόν κατοικεί η επιλογή.

Ίσως τελικά η ζωή να μην γράφεται με ουσιαστικά αλλά με ρήματα.

Δεν είμαστε απλώς:

«καλοί»,

«δυνατοί»,

«δίκαιοι»,

«ελεύθεροι»,

«γενναίοι».

Αλλά:

αγαπάμε,

συγχωρούμε,

επιλέγουμε,

αντιστεκόμαστε,

προσφέρουμε,

δημιουργούμε,

αλλάζουμε.

Ο χαρακτήρας δεν είναι τίτλος.

Είναι κίνηση.

Δεν είναι κάτι που δηλώνουμε.

Είναι κάτι που αποδεικνύουμε.

Και ίσως γι’ αυτό ο Έμερσον έγραψε: «Αυτό που κάνεις μιλά τόσο δυνατά, ώστε δεν μπορώ να ακούσω τι λες.»

Η πράξη έχει μια γλώσσα πιο δυνατή από τα λόγια.

Τα λόγια μπορούν να πείσουν.

Οι πράξεις, όμως, μαρτυρούν.

Το ίχνος που αφήνουμε

Κάθε άνθρωπος περνά από τον κόσμο αφήνοντας ίχνη.

Μερικά είναι ορατά:

έργα,

δημιουργίες,

λόγια,

σχέσεις.

Άλλα είναι σχεδόν αόρατα:

μια καλή πράξη που κανείς δεν θυμήθηκε,

μια στιγμή συμπόνιας,

ένα χέρι που απλώθηκε όταν κάποιος το χρειαζόταν.

Μπορεί να μη γνωρίζουμε ποτέ πόσο βαθιά επηρέασε κάποιον μια μικρή μας πράξη.

Ένα χαμόγελο.

Μια συγχώρεση.

Μια αλήθεια ειπωμένη την κατάλληλη στιγμή.

Μια σιωπή που απέφυγε να πληγώσει.

Έτσι, ο άνθρωπος δεν αφήνει πίσω του μόνο όσα δημιούργησε.

Αφήνει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο έκανε τους άλλους να αισθανθούν όταν βρέθηκαν κοντά του.

Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό μέτρο μιας ζωής.

Όχι πόσα σκεφτήκαμε.

Όχι πόσα γνωρίσαμε.

Όχι πόσα ονειρευτήκαμε.

Αλλά πόσο από το φως που ανακαλύψαμε μέσα μας καταφέραμε να μεταφέρουμε στον κόσμο.

Κάποια στιγμή, ο καθένας μας θα βρεθεί μόνος απέναντι στον εαυτό του.

Και τότε δεν θα έχει σημασία η εικόνα που προσπαθήσαμε να παρουσιάσουμε.

Θα μείνουν οι επιλογές.

Οι στιγμές που είπαμε «ναι» ενώ μπορούσαμε να πούμε «όχι».

Οι στιγμές που είπαμε «όχι» ενώ φοβόμασταν να αντισταθούμε.

Οι άνθρωποι που αγαπήσαμε.

Εκείνοι που συγχωρήσαμε.

Οι ευκαιρίες που τολμήσαμε να κυνηγήσουμε.

Οι φόβοι που αποφασίσαμε να ξεπεράσουμε.

Οι φορές που πέσαμε και ξανασηκωθήκαμε.

Γιατί τελικά η ζωή δεν ρωτά: «Τι θα μπορούσες να είχες γίνει;»

Ρωτά: «Τι επέλεξες να γίνεις;»

Και η απάντηση δεν βρίσκεται στα λόγια μας.

Βρίσκεται στη ζωή που ζήσαμε.

Δεν είμαστε ένα τελειωμένο δημιούργημα.

Είμαστε ένα έργο που βρίσκεται πάντοτε σε εξέλιξη.

Κάθε πρωί κρατάμε στα χέρια μας ένα αόρατο εργαλείο, την επιλογή.

Με αυτό μπορούμε να επαναλάβουμε τον παλιό μας εαυτό ή να χαράξουμε μια καινούργια μορφή.

Οι σκέψεις είναι οι σπόροι.

Οι προθέσεις είναι το χώμα.

Οι επιλογές είναι η καλλιέργεια.

Οι πράξεις είναι ο καρπός.

Και ο χαρακτήρας είναι ο κήπος που τελικά δημιουργήσαμε.

Γι’ αυτό ίσως η βαθύτερη μορφή αυτογνωσίας δεν είναι να ρωτήσουμε: «Ποιος νομίζω ότι είμαι;»

Αλλά: «Τι φανερώνουν οι πράξεις μου ότι είμαι;»

Γιατί μπορεί να έχουμε χιλιάδες σκέψεις, εκατοντάδες όνειρα και αμέτρητες προθέσεις.

Όμως στο τέλος,

ο άνθρωπος γίνεται η κατεύθυνση των βημάτων του.

Και κάθε βήμα είναι μια μικρή δήλωση προς το Σύμπαν: «Αυτό επιλέγω να είμαι.»

Μιχάλης Γρηγορίου