Ο Οκτώβριος. Ο μήνας της εσωτερικής επιστροφής

Ο Οκτώβριος έρχεται αθόρυβα.

Δεν έχει την εκρηκτική ορμή της άνοιξης ούτε το λαμπερό φως του καλοκαιριού. Έρχεται σαν μια βαθιά ανάσα της φύσης, σαν μια πρόσκληση να σταθούμε για λίγο ακίνητοι και να κοιτάξουμε όσα αφήσαμε πίσω μας.

Είναι ο μήνας που το φως αρχίζει να χαμηλώνει, τα απογεύματα μικραίνουν και η φύση αλλάζει χρώμα. Τα φύλλα εγκαταλείπουν τα κλαδιά χωρίς αντίσταση και πέφτουν στη γη, σαν να γνωρίζουν ένα μυστικό που ο άνθρωπος δυσκολεύεται να αποδεχθεί.

Ό τι κάθε απώλεια δεν είναι απαραίτητα τέλος, μπορεί να είναι μια άλλη μορφή επιστροφής.

Ο Οκτώβριος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους.

Δεν είναι πια καλοκαίρι, αλλά δεν έχει ακόμη παραδοθεί ολοκληρωτικά στον χειμώνα. Είναι ένας μήνας μετάβασης και ίσως γι’ αυτό έχει κάτι βαθιά ανθρώπινο.

Γιατί και η ανθρώπινη ζωή αποτελείται από μεταβάσεις.

Από αυτό που ήμασταν σε αυτό που γινόμαστε.

Από αυτό που κρατήσαμε σε αυτό που χρειάζεται να αφήσουμε.

Από το φως που γνωρίσαμε στη σκιά που πρέπει να κατανοήσουμε.

Ο Οκτώβριος μάς θυμίζει πως τίποτε στη φύση δεν παραμένει αμετάβλητο.

Τα δέντρα δεν προσπαθούν να κρατήσουν για πάντα τα φύλλα τους. Δεν φοβούνται την αλλαγή του καιρού. Δεν αντιστέκονται στον κύκλο.

Απλώς αφήνουν.

Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα του φθινοπώρου.

Ο άνθρωπος συχνά υποφέρει όχι μόνο από αυτά που χάνει, αλλά από την προσπάθειά του να κρατήσει ζωντανό κάτι που έχει ήδη ολοκληρώσει τον κύκλο του.

Μια σχέση.

Μια συνήθεια.

Μια παλιά εικόνα του εαυτού του.

Ένα όνειρο που δεν τον εκφράζει πια.

Μια εποχή της ζωής του.

Ο Ηράκλειτος, μιλώντας για τη διαρκή μεταβολή, μας άφησε την περίφημη σκέψη πως «τα πάντα ρει».

Η πραγματικότητα δεν είναι στατική. Είναι κίνηση.

Και ο Οκτώβριος μοιάζει να μας ψιθυρίζει.

Μην φοβάσαι επειδή αλλάζουν τα πράγματα.

Φοβήσου μόνο μήπως εσύ αρνηθείς να αλλάξεις μαζί τους.

Υπάρχει μια παράξενη ομορφιά στα πεσμένα φύλλα.

Για μήνες υπήρξαν πράσινα, ζωντανά, στραμμένα προς τον ουρανό. Τώρα αποχωρούν από το δέντρο και επιστρέφουν στη γη.

Κι όμως, η πτώση τους δεν είναι άχρηστη.

Γίνονται χώμα.

Γίνονται τροφή.

Γίνονται μέρος ενός νέου κύκλου.

Η φύση δεν γνωρίζει την έννοια της απόλυτης απώλειας. Γνωρίζει μεταμόρφωση.

Αυτό που πέφτει σήμερα μπορεί να γίνει η βάση για αυτό που θα γεννηθεί αύριο.

Ίσως γι’ αυτό ο Οκτώβριος είναι ένας μήνας ιδιαίτερα κατάλληλος για εσωτερικό απολογισμό.

Να αναρωτηθούμε:

Τι χρειάζεται να αφήσω;

Τι χρειάζεται να μεταμορφώσω;

Τι δεν μου ανήκει πια;

Και τι θέλει ακόμη να γεννηθεί μέσα μου;

Η ίδια η λέξη «Οκτώβριος» προέρχεται από το λατινικό October, δηλαδή «όγδοος», επειδή στο παλαιότερο ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο όγδοος μήνας.

Στην αρχαία Ελλάδα, φυσικά, δεν υπήρχε ένας ενιαίος «Οκτώβριος» με τη σημερινή έννοια. Οι μήνες συνδέονταν με τα τοπικά ημερολόγια των πόλεων και με τις θρησκευτικές γιορτές.

Στην Αττική, αυτή η εποχή συνδεόταν με τον μήνα Πυανεψιώνα, έναν από τους σημαντικούς μήνες του αθηναϊκού ημερολογίου.

Τότε τελούνταν γιορτές αφιερωμένες στον Απόλλωνα, στην Αθηνά και στον Θησέα, ενώ ο Πυανεψιών συνδεόταν με τελετουργίες που εξέφραζαν την ευγνωμοσύνη για τους καρπούς της γης και την ελπίδα για την επόμενη περίοδο.

Ανάμεσα στις γνωστές γιορτές ήταν τα Πυανέψια, προς τιμήν του Απόλλωνα.

Το ίδιο το έθιμο των Πυανεψίων, με την προσφορά ενός μείγματος από όσπρια και δημητριακά, φανερώνει κάτι βαθύτερο, ότι ο άνθρωπος δεν έβλεπε τη φύση απλώς ως πηγή υλικών αγαθών. Την αντιμετώπιζε ως έναν μεγάλο κύκλο μέσα στον οποίο συμμετείχε.

Η συγκομιδή δεν ήταν μόνο οικονομικό γεγονός.

Ήταν ευχαριστία.

Και η ευχαριστία είναι μια από τις αρχαιότερες μορφές φιλοσοφίας.

Υπάρχει κάτι μυητικό στο φθινόπωρο.

Η φύση περνά από το εξωτερικό στο εσωτερικό.

Το καλοκαίρι είναι εξωστρέφεια.

Το φθινόπωρο είναι περισυλλογή.

Το καλοκαίρι μάς καλεί να βγούμε προς τον κόσμο.

Ο Οκτώβριος μάς καλεί να επιστρέψουμε στον εαυτό.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές παραδόσεις συνέδεσαν την εποχή της πτώσης και της επιστροφής με μύθους θανάτου και αναγέννησης.

Ο μύθος της Περσεφόνης είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Η κάθοδός της στον Άδη και η επιστροφή της στη γη εκφράζουν, μέσα από τη γλώσσα του μύθου, τον μεγάλο κύκλο της φύσης:

κάθοδος,

σιωπή,

αναμονή,

επιστροφή.

Ο μύθος μάς υπενθυμίζει ότι η ζωή δεν κινείται πάντοτε προς τα πάνω.

Υπάρχουν περίοδοι καθόδου.

Υπάρχουν χειμώνες της ψυχής.

Υπάρχουν στιγμές όπου τίποτα εξωτερικά δεν φαίνεται να συμβαίνει.

Κι όμως, κάτω από την επιφάνεια, κάτι προετοιμάζεται.

Όπως ο σπόρος μέσα στη γη.

Ο Σωκράτης συνέδεσε τη φιλοσοφία με την αυτογνωσία μέσα από το περίφημο «γνώθι σαυτόν».

Ο Οκτώβριος είναι ένας καλός μήνας για να επιστρέψουμε σε αυτή την αρχαία προτροπή.

Γιατί η αυτογνωσία δεν γεννιέται μέσα στον θόρυβο.

Χρειάζεται σιωπή.

Χρειάζεται απόσταση από την καθημερινή βιασύνη.

Χρειάζεται να μπορέσουμε να ακούσουμε όχι μόνο αυτά που λέμε στους άλλους, αλλά και αυτά που λέμε μέσα μας.

Ο Επίκτητος δίδαξε πως δεν είναι τα πράγματα αυτά καθαυτά που μας ταράζουν, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τα κρίνουμε.

Και αυτή η σκέψη γίνεται ιδιαίτερα σημαντική όταν ο χρόνος προχωρά και οι εξωτερικές συνθήκες αλλάζουν.

Δεν μπορούμε να σταματήσουμε το φθινόπωρο.

Δεν μπορούμε να εμποδίσουμε τα φύλλα να πέσουν.

Δεν μπορούμε να κρατήσουμε το καλοκαίρι αιώνιο.

Μπορούμε όμως να επιλέξουμε πώς θα σταθούμε απέναντι στην αλλαγή.

Ο χρόνος συχνά παρουσιάζεται σαν κάτι που μας αφαιρεί.

Μας παίρνει νιάτα, ανθρώπους, στιγμές, ευκαιρίες.

Όμως ο χρόνος δεν είναι μόνο απώλεια.

Είναι και δάσκαλος.

Ο Μάρκος Αυρήλιος, μέσα στους Εις Εαυτόν στοχασμούς του, επιστρέφει ξανά και ξανά στην παροδικότητα των πραγμάτων και στην ανάγκη να ζούμε σύμφωνα με τη φύση.

Κάθε εποχή έχει τη θέση της.

Κάθε ηλικία έχει το δικό της φως.

Κάθε στιγμή έχει το δικό της μάθημα.

Κι έτσι ο Οκτώβριος μπορεί να γίνει μια υπενθύμιση ότι δεν χρειάζεται να επιθυμούμε να επιστρέψουμε διαρκώς σε αυτό που υπήρξε.

Το παρελθόν έχει τη δική του θέση.

Δεν χρειάζεται να κατοικούμε μέσα του.

Στην ελληνική παράδοση, ο Οκτώβριος είναι δεμένος με την αγροτική ζωή.

Είναι εποχή εργασίας, προετοιμασίας, συγκομιδής και σποράς.

Οι άνθρωποι παρατηρούσαν τον καιρό, τα σύννεφα, τους ανέμους και τη συμπεριφορά της φύσης. Η γνώση αυτή περνούσε από γενιά σε γενιά μέσα από παροιμίες και λαϊκές φράσεις.

Ο λαϊκός πολιτισμός δεν αντιμετώπιζε τον χρόνο ως αφηρημένη έννοια.

Ο χρόνος είχε μυρωδιά χώματος, βροχής, ξύλου, καρπού και καπνού.

Είχε τα χρώματα της ελιάς και του αμπελιού.

Είχε τη φροντίδα της γης και την αγωνία της σοδειάς.

Και ίσως εδώ βρίσκεται κάτι που ο σύγχρονος άνθρωπος έχει χάσει.

Την αίσθηση ότι η ζωή είναι ένας κύκλος συμμετοχής και όχι απλώς μια σειρά ημερομηνιών.

Ο Οκτώβριος στην Ελλάδα είναι μήνας που μας φέρνει κοντά σε δύο αρχέγονα σύμβολα:

την ελιά και

το αμπέλι.

Η ελιά συμβολίζει τη διάρκεια, την αντοχή και την ειρήνη.

Το αμπέλι, αντίθετα, θυμίζει τη χαρά, τη μεταμόρφωση και τη σχέση του ανθρώπου με τον Διόνυσο.

Ο καρπός πρέπει να αποχωριστεί το δέντρο για να μεταμορφωθεί.

Το σταφύλι πρέπει να συνθλιβεί για να γίνει κρασί.

Και εδώ ο συμβολισμός γίνεται σχεδόν φιλοσοφικός.

Μερικές φορές η ζωή μας συνθλίβει όχι για να μας τελειώσει, αλλά για να αποκαλύψει κάτι που δεν μπορούσε να εμφανιστεί όσο παραμέναμε όπως πριν.

Η μεταμόρφωση συχνά απαιτεί πίεση.

Όχι ότι κάθε πόνος έχει νόημα, όμως ο άνθρωπος μπορεί πολλές φορές να μετατρέψει την εμπειρία του πόνου σε γνώση, βάθος και σοφία.

Ο Carl Gustav Jung έγραψε: «Όποιος κοιτάζει προς τα έξω, ονειρεύεται, όποιος κοιτάζει προς τα μέσα, ξυπνά.»

Ο Οκτώβριος μοιάζει με αυτό το γύρισμα του βλέμματος προς τα μέσα.

Οι μέρες μικραίνουν και η εσωτερική ζωή μπορεί να μεγαλώσει.

Τα βράδια γίνονται μεγαλύτερα.

Η σιωπή αποκτά περισσότερο χώρο.

Το σπίτι γίνεται καταφύγιο.

Ένα βιβλίο, μια μουσική, μια συζήτηση, ένας περίπατος κάτω από τα δέντρα μπορούν να αποκτήσουν ξανά αξία.

Δεν χρειάζεται κάθε στιγμή να είναι παραγωγική.

Δεν χρειάζεται κάθε μέρα να γεμίζει με δραστηριότητες.

Υπάρχει και μια σοφία στην παύση.

Ο Οκτώβριος μας διδάσκει κάτι που ο σύγχρονος πολιτισμός δυσκολεύεται να αποδεχθεί.

Δεν χρειάζεται όλα να συμβούν τώρα.

Το δέντρο δεν αγωνιά να ανθίσει τον Οκτώβριο.

Ο σπόρος δεν απαιτεί να γίνει δέντρο μέσα σε μία ημέρα.

Η γη γνωρίζει τον χρόνο της.

Κι εμείς έχουμε ξεχάσει τον δικό μας.

Βιαζόμαστε να πετύχουμε.

Βιαζόμαστε να απαντήσουμε.

Βιαζόμαστε να φτάσουμε.

Βιαζόμαστε να αποδείξουμε.

Και μέσα σε αυτή τη βιασύνη ξεχνάμε να υπάρχουμε.

Ίσως γι’ αυτό ο Οκτώβριος έρχεται σαν μια ήρεμη υπενθύμιση.

Δεν χρειάζεται να ανθίζεις κάθε εποχή.

Υπάρχουν εποχές για άνθη, εποχές για καρπούς, εποχές για πτώση και εποχές για σιωπηλή προετοιμασία.

Κάθε άνθρωπος κάποια στιγμή καλείται να κάνει τη δική του «φθινοπωρινή» διαδρομή.

Να κοιτάξει πίσω.

Να δει τι άνθισε.

Τι καρποφόρησε.

Τι μαράθηκε.

Τι πρέπει να αποχαιρετήσει.

Και κυρίως, τι αξίζει να κρατήσει.

Η ωριμότητα δεν είναι να κρατάμε τα πάντα.

Είναι να γνωρίζουμε τι αξίζει να μείνει.

Όπως το δέντρο αφήνει τα φύλλα του, έτσι κι εμείς χρειάζεται κάποιες φορές να αφήσουμε πίσω μας ό,τι ολοκλήρωσε τον κύκλο του.

Όχι με θυμό.

Όχι με πίκρα.

Αλλά με ευγνωμοσύνη.

Γιατί ό,τι υπήρξε, ακόμη κι αν δεν έμεινε, μπορεί να μας έχει διδάξει κάτι.

Και ίσως αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα αυτού του μήνα.

Ο Οκτώβριος δεν είναι απλώς ένας μήνας ανάμεσα στο καλοκαίρι και τον χειμώνα.

Είναι ένα σύμβολο.

Σύμβολο της μετάβασης.

Της αποδοχής.

Της ωριμότητας.

Της επιστροφής στον εαυτό.

Της σοφίας που γεννιέται όταν παύουμε να φοβόμαστε τις αλλαγές της ζωής.

Γιατί τελικά η φύση δεν πεθαίνει το φθινόπωρο.

Μεταμορφώνεται.

Και ίσως το ίδιο συμβαίνει και με εμάς.

Κάθε φορά που κάτι μέσα μας τελειώνει, δεν σημαίνει ότι τελειώνουμε εμείς.

Ίσως απλώς δημιουργείται χώρος για κάτι νέο.

Κάθε φύλλο που πέφτει ανοίγει λίγο περισσότερο τον ουρανό.

Κάθε αποχαιρετισμός μπορεί να ανοίξει έναν νέο δρόμο.

Κάθε σιωπή μπορεί να προετοιμάζει μια νέα φωνή.

Και κάθε σκοτάδι μπορεί να γίνει ο τόπος όπου μαθαίνουμε ξανά να αναγνωρίζουμε το φως.

Ο Οκτώβριος λοιπόν δεν μας ζητά να φοβηθούμε την αλλαγή.

Μας καλεί να την κατανοήσουμε.

Να κοιτάξουμε τα φύλλα που πέφτουν και να μην δούμε μόνο την απώλεια.

Να δούμε τον κύκλο.

Να δούμε τη γη.

Να δούμε την επιστροφή.

Και, πάνω απ’ όλα, να κοιτάξουμε μέσα μας.

Γιατί ίσως η πραγματική σοφία του φθινοπώρου είναι αυτή.

Δεν είναι ανάγκη να κρατάς ό,τι φεύγει.

Μερικά πράγματα φεύγουν ακριβώς για να μπορέσει η ζωή να συνεχίσει να ανθίζει μέσα σου.

Καλό Οκτώβριο.

Με λιγότερο θόρυβο και περισσότερη ουσία.

Με λιγότερη προσκόλληση και περισσότερη αποδοχή.

Με τη γαλήνη εκείνου που γνωρίζει πως κάθε εποχή έχει το δικό της δώρο.

Και με την ήσυχη βεβαιότητα πως, ακόμη κι όταν τα φύλλα πέφτουν, η ζωή δεν σταματά. Απλώς επιστρέφει στις ρίζες της.

Μιχάλης Γρηγορίου