Η Αθωότητα του Βλέμματος και το Νόημα της Ύπαρξης
Η ζωή ως πράξη παρατήρησης και συμμετοχής στο θαύμα του κόσμου.
«Ψάξε και θα βρεις, χτύπα και θα σου ανοιχτεί.»
— Κατά Ματθαίον 7:7
Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι, στην ουσία της, μια αδιάκοπη αναζήτηση. Από τον πρώτο στοχασμό του Σωκράτη μέχρι τις πιο σύγχρονες φιλοσοφικές αναζητήσεις, ο άνθρωπος παλεύει να κατανοήσει το νόημα της ζωής και τη θέση του μέσα στον κόσμο. Κάθε εποχή, κάθε πολιτισμός, επιστρέφει σ’ ένα κοινό σημείο: στο βλέμμα.
Στον τρόπο δηλαδή που κοιτάμε, αντιλαμβανόμαστε και «ζούμε» την πραγματικότητα.
Η παρατήρηση ως πράξη πνευματικής αφύπνισης
Ο Σωκράτης δίδασκε ότι «η ανεξέταστη ζωή δεν αξίζει να βιωθεί».
Η παρατήρηση, λοιπόν, δεν είναι μια απλή αισθητηριακή λειτουργία· είναι μια πράξη επίγνωσης. Είναι η στιγμή όπου το υποκείμενο στρέφεται προς τον κόσμο -αλλά και προς τον εαυτό του- με σκοπό να αναγνωρίσει, όχι να κατακτήσει.
Ο Heidegger, στοχαστής του Είναι, σημείωνε:
«Η σκέψη δεν είναι υπολογισμός, είναι περισυλλογή.»
Αυτή η περισυλλογή είναι η βάση της αθώας παρατήρησης. Να βλέπεις, όχι για να εξηγήσεις, αλλά για να κατανοήσεις. Όταν το βλέμμα απαλλάσσεται από τις προσδοκίες και τις ερμηνείες, γίνεται καθρέφτης του κόσμου. Και τότε, ο κόσμος δεν είναι πια «αντικείμενο», είναι συνομιλητής.
Η αθωότητα ως μορφή σοφίας
Η αθωότητα δεν είναι παιδική αφέλεια, αλλά πνευματική καθαρότητα. Είναι η ικανότητα να στέκεσαι μπροστά στο θαύμα της ύπαρξης χωρίς φόβο και χωρίς απαίτηση.
Ο Friedrich Nietzsche έγραψε:
«Η ωριμότητα του ανθρώπου είναι να ξαναβρεί τη σοβαρότητα που είχε όταν έπαιζε σαν παιδί.»
Η αθωότητα είναι, επομένως, μια επιστροφή, όχι πίσω στον χρόνο, αλλά πίσω στην ουσία. Είναι η στιγμή όπου η γνώση και η εμπειρία δεν σκοτεινιάζουν τη ματιά, αλλά την καθαρίζουν.
Ο κόσμος τότε δεν είναι πια μηχανισμός, αλλά ποιητική αποκάλυψη.
Το βλέμμα που δίνει ζωή
Ο Albert Einstein παρατήρησε πως «το πιο όμορφο πράγμα που μπορούμε να βιώσουμε είναι το μυστήριο». Η αθώα ματιά είναι η μόνη που μπορεί να αγγίξει αυτό το μυστήριο χωρίς να το διαλύσει σε εξηγήσεις.
Η σχέση μας με τον κόσμο είναι δημιουργική:
όταν κοιτάμε με προσοχή και ευγνωμοσύνη, ο κόσμος ζωντανεύει.
Όταν αδιαφορούμε, ο κόσμος πεθαίνει μέσα στη σιωπή της ασυνειδησίας μας.
Ο ποιητής Rainer Maria Rilke έγραψε:
«Δεν είναι ο κόσμος φτωχός, αλλά το βλέμμα μας που τον φτωχαίνει.»
Τα μάτια μας, επομένως, δεν είναι απλοί δέκτες φωτός· είναι πηγές ζωής. Μέσα από αυτά, ο κόσμος αποκτά χρώμα, νόημα, ρυθμό. Το βλέμμα είναι δημιουργός, όχι θεατής.
Ο σκοπός της ζωής: να βλέπεις με νέα μάτια
Ο Marcel Proust, στοχαστής της μνήμης και του χρόνου, υπογράμμισε:
«Το πραγματικό ταξίδι της ανακάλυψης δεν είναι να ψάχνεις για νέες χώρες, αλλά να βλέπεις με νέα μάτια.»
Ίσως, λοιπόν, ο σκοπός της ζωής να μην είναι η συσσώρευση εμπειριών, αλλά η αναγέννηση της όρασης. Να μάθουμε ξανά να βλέπουμε τον κόσμο όπως τον βλέπει ένα παιδί, με έκπληξη, απορία, θαυμασμό.
Αυτή η στάση δεν είναι ρομαντική φυγή, είναι υπαρξιακή αναγκαιότητα. Διότι μόνο ό,τι βλέπουμε αληθινά, το αγαπάμε. Και μόνο ό,τι αγαπάμε, ζει.
Το βλέμμα ως πράξη δημιουργίας
Να ζεις σημαίνει να συμμετέχεις στο θαύμα του κόσμου.
Και να συμμετέχεις σημαίνει να βλέπεις, να επιτρέπεις στον κόσμο να υπάρξει μέσα από σένα.
Η αθωότητα του βλέμματος είναι, τελικά, η πιο βαθιά μορφή σοφίας. Δεν απορρίπτει τη γνώση, την υπερβαίνει.
Είναι η στιγμή που η ψυχή, κουρασμένη από τα «γιατί», αρχίζει να λέει «ναι» στο μυστήριο της ύπαρξης.
«Όταν κοιτάζεις το φως χωρίς να το κρατάς, τότε το φως σε διαπερνά.» Ανωνύμου φιλοσόφου
Έτσι, τα μάτια σου δεν είναι απλώς εργαλεία όρασης· είναι το παράθυρο της ζωής.
Και ο κόσμος -ο αληθινός κόσμος- υπάρχει μόνο στο μέτρο που τον κοιτάς με αθωότητα.
Γιατί κάθε ματιά, όταν είναι καθαρή, γεννά έναν καινούργιο κόσμο.
Μιχάλης Γρηγορίου
