Το Σύνδρομο του Ξερόλα. Ο Καταφαντασίαν Παντογνώστης

Έχεις γνωρίσει ποτέ εκείνον τον τύπο που ξέρει τα πάντα;
Πριν καν ολοκληρώσεις μια πρόταση, εκείνος έχει ήδη την απάντηση.
Κι αν τολμήσεις να τον αμφισβητήσεις, σε κοιτά με βλέμμα απορίας, πώς είναι δυνατόν να μην καταλαβαίνεις ότι έχει δίκιο;

Ναι, μιλάμε για τον ξερόλα.
Ένα φαινόμενο παλιό όσο και ο άνθρωπος, που όμως στη σύγχρονη εποχή του διαδικτύου έχει πάρει διαστάσεις επιδημίας.

Όταν η ημιμάθεια ντύνεται σοφία

Οι αρχαίοι μας είχαν προειδοποιήσει: η ημιμάθεια είναι χειρότερη από την αμάθεια.
Και είχαν απόλυτο δίκιο.
Γιατί ο αμαθής ξέρει πως δεν ξέρει, και έχει την ταπεινότητα να ψάξει.
Ο ημιμαθής, όμως, νομίζει πως ξέρει. Και αυτό είναι επικίνδυνο.

Ο ξερόλας βασίζει τις απόψεις του σε μισές αλήθειες, αποσπασματικές πληροφορίες και ό,τι έχει «ακούσει κάπου». Δεν ενδιαφέρεται να ερευνήσει, να εμβαθύνει ή να μάθει.
Αρκεί να έχει άποψη και να την επιβάλει.

Το ψυχολογικό υπόβαθρο: ανασφάλεια πίσω από την έπαρση

Πίσω από την αυταρχική στάση ενός ξερόλα, κρύβεται συχνά χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Η ανάγκη να εντυπωσιάζει και να επιβάλλεται είναι ένας τρόπος να καλύψει τον εσωτερικό του φόβο ότι ίσως δεν είναι αρκετός.

Σύμφωνα με τους ψυχολόγους, αυτή η συμπεριφορά συνδέεται με ναρκισσισμό και μεγαλομανία, αλλά στην ουσία πρόκειται για μηχανισμό άμυνας.
Όσο πιο πολύ παριστάνει τον παντογνώστη, τόσο πιο βαθιά προσπαθεί να πείσει τον ίδιο του τον εαυτό ότι αξίζει.

Το φαινόμενο Dunning–Kruger: όταν δεν ξέρεις ότι δεν ξέρεις

Η επιστήμη έχει μιλήσει γι’ αυτό.
Το λεγόμενο Dunning–Kruger Effect εξηγεί πως οι άνθρωποι με χαμηλές ικανότητες τείνουν να υπερεκτιμούν τις γνώσεις τους, γιατί δεν έχουν την αυτογνωσία να καταλάβουν τα λάθη τους.

Είναι ειρωνικό: όσο λιγότερο γνωρίζεις, τόσο πιο βέβαιος είσαι ότι έχεις δίκιο.
Αντίθετα, οι πραγματικά ικανοί άνθρωποι είναι συχνά πιο ταπεινοί, γιατί γνωρίζουν πόσα δεν γνωρίζουν.

Από τη συζήτηση στη σύγκρουση

Ο ξερόλας δεν συζητά· αντιμάχεται.
Η διαφορετική άποψη τον τρομάζει, γιατί απειλεί να ρίξει το προσωπείο της παντογνωσίας.
Έτσι, αντί να ακούσει, διακόπτει.
Αντί να ρωτήσει, απαντά.
Αντί να αναζητήσει αλήθεια, ψάχνει νίκη.

Σιγά-σιγά, όμως, οι γύρω του κουράζονται.
Τον αποφεύγουν, δεν τον παίρνουν στα σοβαρά, και εκείνος μένει μόνος, βέβαιος πάντα ότι οι άλλοι «δεν καταλαβαίνουν».

Μπορεί να αλλάξει ένας ξερόλας;

Ναι, αλλά μόνο αν θελήσει πραγματικά.
Η πρώτη -και πιο δύσκολη- φράση που πρέπει να πει είναι: «Δεν ξέρω».
Αυτές οι δύο λέξεις είναι το κλειδί της αληθινής γνώσης.

Η ταπεινότητα δεν είναι αδυναμία, είναι δύναμη.
Το να παραδέχεσαι πως δεν τα γνωρίζεις όλα δείχνει ωριμότητα και αυτοπεποίθηση.
Και, τελικά, ο πραγματικά έξυπνος άνθρωπος δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα σε κανέναν.

Μια μικρή υπενθύμιση

Η γνώση δεν φωνάζει.
Δεν επιβάλλεται.
Απλώς υπάρχει, ήσυχη, ταπεινή, ανοιχτή στο διάλογο.

Ας θυμηθούμε, λοιπόν, τη σοφία του Σωκράτη:

«Ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα.»

Κι αυτό, ίσως, είναι το πιο πολύτιμο μάθημα που μπορούμε να πάρουμε σ’ έναν κόσμο γεμάτο «παντογνώστες».

Μιχάλης Γρηγορίου