Η ζωή που δεν ζήσαμε. Το ανείπωτο βάρος του ανεκπλήρωτου εαυτού
Ο Καρλ Γιούνγκ, ένας από τους σημαντικότερους ψυχολόγους του 20ού αιώνα, μας προειδοποίησε πως ό,τι απορρίπτουμε μέσα μας δεν εξαφανίζεται, απλώς κατεβαίνει στο υπόγειο της ψυχής, περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή να κάνει αισθητή την παρουσία του. Αυτές οι απαρνημένες πτυχές, οι «σκιές» μας, δεν είναι απλώς αδρανή κατάλοιπα της εμπειρίας· είναι ενεργές, ζωντανές δυνάμεις που ζητούν αναγνώριση. Αν τις αγνοήσουμε, γίνονται προβολές, τις βλέπουμε στους άλλους, τις παρερμηνεύουμε ως απειλές ή ελαττώματα του κόσμου, ενώ στην πραγματικότητα είναι τμήματα του ίδιου μας του εαυτού.
Η εικόνα που χρησιμοποίησε ο Γιούνγκ -το σπίτι με τα κρυμμένα δωμάτια- είναι ίσως η πιο εύστοχη αλληγορία για την ανθρώπινη ψυχή. Ζούμε στο «σαλόνι» του συνειδητού μας, εκεί όπου όλα είναι τακτοποιημένα και οικεία, όμως πίσω από κλειστές πόρτες υπάρχουν χώροι σκοτεινοί, γεμάτοι από ό,τι δεν αντέξαμε να δούμε ή να νιώσουμε. Φόβοι, επιθυμίες, θυμός, ντροπή, πόνος, ανεκπλήρωτα όνειρα, όλοι αυτοί οι «θόρυβοι» που ακούμε τη νύχτα δεν είναι παρά τα κομμάτια του εαυτού μας που ζητούν φως.
Όταν αυτά τα δωμάτια μένουν για χρόνια σφραγισμένα, όταν η ζωή μας οργανώνεται γύρω από την αποφυγή τους, τότε η ψυχή αρχίζει να ασθενεί. Ο άνθρωπος νιώθει ένα παράξενο κενό, μια αίσθηση αποξένωσης από τον εαυτό του. Κάτι μέσα του ξέρει ότι δεν ζει τη δική του ζωή, αλλά μια παραλλαγή της, φτιαγμένη από συμβιβασμούς, φόβους και κοινωνικές προσδοκίες. Αυτό το αίσθημα, έλεγε ο Γιούνγκ, είναι η ρίζα πολλών ψυχικών διαταραχών: όχι η «τρέλα» με τη στενή έννοια, αλλά μια βαθιά αποξένωση από το ίδιο το Είναι.
Η φράση του: «Η μητέρα των ψυχικών ασθενειών είναι η ζωή που δε ζήσαμε», είναι, στην ουσία, μια διατύπωση υπαρξιακής ευθύνης. Δεν είναι κατηγορία, αλλά υπενθύμιση: η ψυχική μας υγεία εξαρτάται από το κατά πόσο τολμούμε να ζήσουμε ολόκληροι. Όχι τέλειοι, αλλά αληθινοί. Όχι ατσαλάκωτοι, αλλά παρόντες.
Η ζωή που δεν ζήσαμε δεν είναι απλώς μια χαμένη ευκαιρία, είναι μια συνεχής διαρροή ενέργειας. Κάθε «όχι» στον εαυτό μας, κάθε επιθυμία που καταπνίγεται, κάθε ταλέντο που μένει ανεκμετάλλευτο, κάθε συναίσθημα που δεν εκφράζεται, συσσωρεύει μέσα μας μια πίεση που αργά ή γρήγορα ζητά διέξοδο. Κάποιοι τη βιώνουν ως άγχος ή μελαγχολία, άλλοι ως θυμό, άλλοι ως αίσθηση ματαιότητας. Όμως στην ουσία, πρόκειται για το ίδιο πράγμα: η ψυχή μας διεκδικεί τη ζωή που της στερήσαμε.
Η ίαση, σύμφωνα με τον Γιούνγκ, αρχίζει όταν ο άνθρωπος αποφασίζει να κατέβει στο υπόγειο. Όχι για να το «διορθώσει» ή να το «καθαρίσει», αλλά για να το γνωρίσει. Να δει τι υπάρχει εκεί, να συνομιλήσει με τα φαντάσματά του, να καταλάβει ότι αυτά δεν είναι εχθροί αλλά τμήματα του ίδιου του Είναι του. Η αποδοχή, η αναγνώριση, η ένωση του φωτός με το σκοτάδι, αυτή είναι η διαδικασία της εξατομίκευσης, το μονοπάτι προς την πληρότητα.
Και τότε η φράση του αποκτά άλλο νόημα: η ζωή που δε ζήσαμε μπορεί να ξαναρχίσει. Δεν είναι ποτέ αργά να ανοίξουμε τα κλειδωμένα δωμάτια και να αφήσουμε τον εαυτό μας να αναπνεύσει ολόκληρος. Η ψυχική υγεία δεν είναι απουσία πόνου, είναι η παρουσία νοήματος. Είναι η συμφιλίωση με το γεγονός ότι είμαστε φως και σκιά μαζί, αδυναμία και δύναμη, πληγή και ίαση.
Ίσως, λοιπόν, η πραγματική τρέλα να είναι να περάσουμε τη ζωή μας ζώντας μόνο ένα μικρό κομμάτι από αυτό που είμαστε.
Μιχάλης Γρηγορίου
