Φιλοσοφία και Επιστήμη στη Σύγχρονη Εποχή: Ο Ελληνικός Ανθρωπισμός ως Οδός προς τη Νέα Οικουμενικότητα

Στη μεταβιομηχανική εποχή, όπου η γνώση πολλαπλασιάζεται εκθετικά και η τεχνολογία διεισδύει σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης, η σχέση φιλοσοφίας και επιστήμης καθίσταται εκ νέου κεντρικό ζήτημα. Η επιστήμη, απελευθερωμένη από τα όρια της ύλης, αναζητά πλέον το άπειρο μέσα από τα δίκτυα πληροφορίας και τη συνθετική νοημοσύνη. Όμως, όσο περισσότερο ο άνθρωπος εμβαθύνει στο πώς λειτουργεί το σύμπαν, τόσο πιο έντονα προβάλλει το ερώτημα του γιατί. Και εκεί η φιλοσοφία, ως τέχνη του νοήματος, επανέρχεται στο προσκήνιο.

Η Επιστήμη χωρίς Φιλοσοφία: Μια Νόηση χωρίς Ψυχή

Η σύγχρονη επιστήμη έχει επιτύχει θαύματα: αποκρυπτογράφησε το γονιδίωμα, διερευνά τη σκοτεινή ύλη, δημιουργεί μηχανές που μαθαίνουν. Ωστόσο, η ταχύτητα της προόδου συχνά υπερβαίνει την ηθική επεξεργασία των συνεπειών της. Ο άνθρωπος που δημιουργεί την τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να χάσει τη δική του φυσική νοημοσύνη, εκείνος που μελετά τη συνείδηση μέσα από νευροεπιστημονικά πειράματα ίσως ξεχνά να βιώσει τη συνείδησή του.
Εδώ ακριβώς ο ελληνικός στοχασμός προσφέρει μια οδό ισορροπίας: τη φιλοσοφία ως τρόπο ζωής. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης δεν ξεχώριζαν τη γνώση από την αρετή, η επιστήμη όφειλε να υπηρετεί την ευδαιμονία, δηλαδή την εσωτερική αρμονία του ανθρώπου.

Ο Ελληνικός Ανθρωπισμός απέναντι στον Μετα-Ανθρωπισμό

Η μεταανθρωπιστική σκέψη, που οραματίζεται τον άνθρωπο ως βιοτεχνολογικά επεκτάσιμο ον, θέτει θεμελιώδη φιλοσοφικά ερωτήματα: αν ο άνθρωπος μπορεί να τροποποιήσει το σώμα και τη σκέψη του, ποια είναι πλέον η ταυτότητά του; Εάν η τεχνητή νοημοσύνη αποκτήσει δημιουργική αυτονομία, ποιο θα είναι το ηθικό πλαίσιο της ύπαρξής της;
Ο ελληνικός ανθρωπισμός απαντά όχι με φόβο, αλλά με μέτρο. Ο άνθρωπος, για τον Ελληνισμό, δεν είναι το τέλειο όν αλλά το εν δυνάμει τέλειο. Είναι αυτός που προοδεύει, όχι για να υπερβεί τη φύση του, αλλά για να την ολοκληρώσει. Ο τεχνολογικός άνθρωπος δεν χρειάζεται να γίνει θεός, αλλά να θυμηθεί ότι φέρει ήδη μέσα του τη σπίθα του θείου Λόγου.

Η Επιστήμη ως Νέα Μορφή Μύθου

Η τεχνολογική αφήγηση του σύγχρονου κόσμου θυμίζει, σε βαθύτερο επίπεδο, τους αρχαίους μύθους. Όπως ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς, έτσι κι ο σημερινός επιστήμονας προσπαθεί να δημιουργήσει τη δική του φλόγα, τη φλόγα της τεχνητής δημιουργίας. Αλλά κάθε φωτιά χρειάζεται φρόνηση, χωρίς αυτήν, γίνεται καταστροφή.
Ο ελληνικός στοχασμός μας διδάσκει ότι ο μύθος και ο λόγος δεν είναι αντίθετοι πόλοι, αλλά δύο όψεις της ίδιας αναζήτησης. Η επιστήμη που δεν ενσωματώνει τη συμβολική της διάσταση -την ηθική, την αισθητική, το θαυμασμό απέναντι στο Είναι- παραμένει τυφλή.

Η Επιστροφή στη Σοφία του Μέτρου

Το μέτρον είναι ίσως η πιο βαθιά ελληνική παρακαταθήκη. Δεν είναι απλώς περιορισμός, αλλά συνείδηση της σχέσης, μια αρμονική ισορροπία ανάμεσα στο άτομο και το σύνολο, στο πνεύμα και την ύλη, στην ελευθερία και την ευθύνη.
Στην εποχή της υπερπληροφορίας, το μέτρο γίνεται φιλοσοφική αναγκαιότητα. Ο οικουμενικός άνθρωπος του μέλλοντος -ο Homo Universalis της ψηφιακής εποχής- δεν θα είναι αυτός που γνωρίζει τα πάντα, αλλά αυτός που γνωρίζει τι αξίζει να γνωρίζει. Η σοφία θα είναι η νέα μορφή επιβίωσης.

Η Ενότητα της Φιλοσοφίας και της Επιστήμης ως Δρόμος Ελευθερίας

Όπως στην αρχαία Ελλάδα, έτσι και σήμερα, η αληθινή ελευθερία δεν προκύπτει από την εξουσία πάνω στη φύση, αλλά από τη γνώση του εαυτού. Η φιλοσοφία δείχνει το προς τι της επιστήμης, ενώ η επιστήμη δείχνει το πώς. Όταν αυτές οι δύο πορείες συναντηθούν, ο άνθρωπος θα έχει ξαναβρεί τη χαμένη του ενότητα, θα έχει επιστρέψει στον εαυτό του ως Οικουμενικός Νους.
Ο Homo Universalis του Ελληνισμού δεν είναι λοιπόν απλώς ένα ιδανικό του παρελθόντος, αλλά ένας ζωντανός στόχος για το μέλλον: ο άνθρωπος που συνδυάζει τη διαύγεια του στοχασμού με την ακρίβεια της επιστήμης· που βλέπει στο σύμπαν όχι έναν μηχανισμό, αλλά έναν καθρέφτη του νοήματος.

Μιχάλης Γρηγορίου