Ο Homo Universalis στην Πράξη: Τέχνη, Παιδεία και Πολιτική ως Δρόμοι προς την Οικουμενικότητα

Ο Homo Universalis δεν είναι απλώς φιλοσοφική έννοια ή θεωρητικό ιδεώδες, είναι τρόπος ύπαρξης που εκδηλώνεται σε κάθε μορφή ανθρώπινης δημιουργίας. Αν στην αρχαιότητα ο ελληνικός άνθρωπος έβλεπε τον κόσμο ως κόσμον -δηλαδή ως καλλιτεχνικά διαμορφωμένο σύνολο-, σήμερα καλούμαστε να αναδημιουργήσουμε αυτή την οπτική μέσα στην τέχνη, την παιδεία και την πολιτική. Μόνο τότε η επιστήμη και η φιλοσοφία θα πάψουν να είναι παράλληλοι δρόμοι και θα ξαναγίνουν οι δύο όψεις του ίδιου Λόγου: του Λόγου του Ανθρώπου που ενώνει.

Η Τέχνη ως Ορατή Φιλοσοφία

Η τέχνη είναι το πεδίο όπου ο Homo Universalis αποκαλύπτεται με τη μεγαλύτερη αμεσότητα. Ο καλλιτέχνης, όπως και ο φιλόσοφος, αναζητεί την ουσία πίσω από τα φαινόμενα. Ο Πλάτων έβλεπε την τέχνη ως μίμηση του ιδεατού, ενώ ο Αριστοτέλης ως κάθαρση και μεταστοιχείωση της εμπειρίας. Και στις δύο περιπτώσεις, η τέχνη λειτουργεί ως μέσο ανύψωσης της συνείδησης.

Στον σύγχρονο κόσμο, όπου η εικόνα έχει γίνει παγκόσμια γλώσσα, η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στον άνθρωπο και την επιστήμη. Η αισθητική του διαστήματος, της πληροφορίας, της τεχνολογίας μπορεί να επαναφέρει το θαυμάζειν, την αρχή κάθε φιλοσοφίας. Η επιστήμη μας δείχνει το πώς του κόσμου, η τέχνη μάς αποκαλύπτει το γιατί της ύπαρξης του θαύματος. Ο οικουμενικός άνθρωπος είναι εκείνος που δημιουργεί με τη γνώση και γνωρίζει μέσα από τη δημιουργία.

Η Παιδεία ως Μύηση στο Όλον

Η ελληνική παιδεία δεν ταυτιζόταν ποτέ με τη διδασκαλία γνώσεων, αλλά με τη μόρφωση ψυχής. Ο σκοπός της δεν ήταν να παράγει ειδικούς, αλλά ελεύθερους ανθρώπους, όπως έλεγε ο Πλάτων, «ὅπως ἂν ὦσιν ἄριστοι».
Η σημερινή εκπαίδευση, εγκλωβισμένη σε μηχανισμούς αξιολόγησης και ωφελιμισμού, έχει ξεχάσει αυτή την ιερότητα της γνώσης. Ο Homo Universalis όμως χρειάζεται μια νέα παιδεία που θα συνθέτει την επιστήμη, την τέχνη και τη φιλοσοφία, που θα καλλιεργεί όχι μόνο το νου, αλλά και την ψυχή, όχι μόνο τη λογική, αλλά και τη φρόνηση.

Η αληθινή παιδεία είναι πράξη ελευθερίας: απελευθερώνει τον άνθρωπο από την άγνοια του ίδιου του εαυτού του. Ο οικουμενικός άνθρωπος δεν είναι εκείνος που γνωρίζει «περισσότερα», αλλά εκείνος που έχει μάθει να βλέπει βαθύτερα.

Η Πολιτική ως Αρμονία του Κοινού Λόγου

Η πολιτική, στην αυθεντική της έννοια, είναι η επιστήμη του κοινού βίου. Για τον Έλληνα, το πολιτεύεσθαι δεν ήταν ζήτημα εξουσίας, αλλά συμμετοχής στον Λόγο της κοινότητας. Ο πολίτης είναι εκείνος που μετέχει λόγου και κρίσεως.
Ο Homo Universalis της νέας εποχής πρέπει να ανανεώσει αυτή την έννοια της πολιτικής. Μια πολιτική βασισμένη στην οικουμενικότητα δεν επιδιώκει την κυριαρχία, αλλά τη συν-δημιουργία, δεν στοχεύει στην ομοιομορφία, αλλά στην ενότητα μέσα στη διαφορότητα.

Η πολιτική του μέλλοντος, αν θέλει να είναι αληθινά ανθρώπινη, οφείλει να γίνει φιλοσοφική πράξη: να συνδέει το επιστημονικό όραμα της προόδου με το ηθικό όραμα της δικαιοσύνης και της ισορροπίας. Ο Έλληνας λόγος περί πόλεως -ως κοινότητα νοήματος και συμμετοχής- μπορεί να εμπνεύσει έναν νέο οικουμενικό ανθρωπισμό, όπου το άτομο και το σύνολο θα συνυπάρχουν αρμονικά.

Ο Οικουμενικός Άνθρωπος ως Πνευματικό Πρόταγμα

Ο Homo Universalis δεν είναι προϊόν της ιστορίας, είναι ο προορισμός της. Κάθε εποχή προσπαθεί, με τα δικά της μέσα, να προσεγγίσει την πληρότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σήμερα, ο δρόμος αυτός περνά μέσα από τη συμφιλίωση του πνεύματος και της τεχνολογίας, της γνώσης και της σοφίας, του ατομικού και του συλλογικού.

Ο Ελληνισμός, ως κοσμοαντίληψη, μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι μικρόκοσμος του σύμπαντος: φέρει μέσα του την ίδια αρμονία που κυβερνά τα άστρα. Αν το συνειδητοποιήσει, τότε η επιστήμη θα γίνει πάλι φιλοσοφία, η πολιτική θα ξαναγίνει τέχνη, και η τέχνη θα γίνει προσευχή προς το Όλον.

Η Επανεύρεση του Ουράνιου Ανθρώπου

Ο Homo Universalis του Ελληνισμού είναι ο «ουράνιος άνθρωπος» της γνώσης και της αγάπης, ο άνθρωπος που ζει με συνείδηση ότι η ύπαρξη δεν του ανήκει, αλλά του έχει δοθεί για να τη μεταμορφώσει. Είναι ο σύγχρονος Διογένης που αναζητεί τον Άνθρωπο όχι με το φανάρι της ειρωνείας, αλλά με το φως της επιστήμης και της σοφίας.

Η επιστήμη χωρίς φιλοσοφία γίνεται μηχανισμός, η φιλοσοφία χωρίς επιστήμη γίνεται ρομαντισμός, αλλά η σύνθεσή τους γεννά τον Οικουμενικό Άνθρωπο, εκείνον που γνωρίζει, στοχάζεται και αγαπά μέσα στο ίδιο βλέμμα.
Κι ίσως τότε, ο αρχαίος ελληνικός στοχασμός θα συναντήσει το μέλλον του: όταν ο άνθρωπος, κοιτώντας τα άστρα μέσα από τα μάτια της τεχνολογίας, θα αναγνωρίσει τον εαυτό του ως άστρο μέσα στο άπειρο.

Μιχάλης Γρηγορίου