Homo Universalis: Ο Οικουμενικός Άνθρωπος του Ελληνισμού

Ο όρος Homo Universalis -ο καθολικός, οικουμενικός άνθρωπος- δεν είναι απλώς μια έννοια της Αναγέννησης ή της νεωτερικότητας, αποτελεί έναν αρχετυπικό στόχο του ελληνικού πνεύματος από την αρχαιότητα έως σήμερα. Ο Έλληνας, ως φορέας του λόγου και της μέτρου, υπήρξε πάντοτε ένας αναζητητής του Όλου. Η ελληνική ψυχή δεν αρκέστηκε ποτέ στην επιμέρους γνώση ή στην αποσπασματική κατανόηση της πραγματικότητας· επιδίωξε να δει το Σύμπαν ως κόσμον, δηλαδή ως τάξη, αρμονία και νόημα.

Ο Ανθρώπινος Λόγος ως Οικουμενικό Αρχέτυπο

Από τον Ηράκλειτο ως τον Αριστοτέλη, η ελληνική φιλοσοφία προσδιόρισε τον άνθρωπο ως ον λογικόν, ως εκείνον που συμμετέχει στο Λόγο, δηλαδή στη δομή και νοημοσύνη του ίδιου του κόσμου. Ο Λόγος δεν είναι απλώς εργαλείο σκέψης· είναι το ίδιο το θεμέλιο της ύπαρξης. Μέσα από αυτόν ο άνθρωπος δεν ερμηνεύει μόνο το Είναι, αλλά ενώνεται μαζί του.
Έτσι, ο Homo Universalis του Ελληνισμού δεν είναι ο άνθρωπος της εξωτερικής πολυμάθειας, αλλά της εσωτερικής σύνθεσης: εκείνος που κατορθώνει να συνδέει τη γνώση με τη σοφία, τη λογική με το μέτρο, την επιστήμη με την ηθική.

Η Επιστήμη ως Οδός προς το Όλον

Η επιστήμη, όπως γεννήθηκε στον ελληνικό κόσμο, δεν υπήρξε ποτέ αντίθετη της φιλοσοφίας. Ο Θαλήτης, ο Αναξίμανδρος, ο Αρχιμήδης, ο Ευκλείδης, ήταν φιλόσοφοι και επιστήμονες ταυτόχρονα. Δεν χώριζαν τον νου από τη φύση, ούτε τον άνθρωπο από το σύμπαν. Η παρατήρηση, ο στοχασμός, το πείραμα και η θεωρία συνιστούσαν ενιαίο τρόπο ζωής: βίον θεωρητικόν.
Στην ουσία, η επιστήμη για τον Έλληνα δεν ήταν εργαλείο εξουσίας επί της φύσης, αλλά τρόπος συμμετοχής στη θεία της τάξη. Όταν ο Αρχιμήδης αναφωνεί «εύρηκα», δεν πανηγυρίζει την κυριαρχία του ανθρώπου επί του κόσμου, αλλά τη βαθιά του ένταξη σε μια καθολική λογική.

Ο Ελληνισμός ως Οικουμενικό Ήθος

Ο Ελληνισμός δεν είναι απλώς μια ιστορική ή εθνοτική πραγματικότητα, είναι ένας τρόπος θέασης του ανθρώπου και του κόσμου. Η ελληνική σκέψη γέννησε το πνεύμα της οικουμενικότητας, όχι ως εξάπλωση δύναμης, αλλά ως αναγνώριση κοινής ουσίας. Όπως ο Σωκράτης δήλωνε «πολίτης του κόσμου», έτσι και ο Αριστοτέλης θεμελίωνε την έννοια της εντελέχειας: ότι κάθε ον τείνει προς την πληρότητά του μέσα στο Όλον.
Ο οικουμενικός άνθρωπος του Ελληνισμού, λοιπόν, δεν είναι αυτός που κατέχει τα πάντα, αλλά εκείνος που βλέπει τον εαυτό του ως μέρος μιας καθολικής δημιουργίας. Δεν επιδιώκει να εξουσιάσει τη φύση ή τους άλλους, αλλά να συντονιστεί με την αρμονία του Είναι.

Το Μέτρο και η Τεχνολογία της Εποχής μας

Σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοτεχνολογίας και της ψηφιακής υπερανάπτυξης, η ελληνική ιδέα του μέτρου αποκτά νέα επικαιρότητα. Η επιστήμη χωρίς φιλοσοφία κινδυνεύει να γίνει μηχανισμός χωρίς πυξίδα, η γνώση χωρίς σοφία παράγει δύναμη χωρίς κατεύθυνση.
Ο Homo Universalis του 21ου αιώνα οφείλει να είναι ένας νέος «οικουμενικός Έλληνας»: άνθρωπος της τεχνολογίας, αλλά και της εσωτερικής αρμονίας, δημιουργός και ερευνητής, αλλά και φορέας ευθύνης απέναντι στο Όλον.

Ο Δρόμος προς την Ολότητα

Η αληθινή καθολικότητα δεν έγκειται στην ποσότητα της γνώσης, αλλά στην ποιότητα της συνείδησης. Ο Homo Universalis του Ελληνισμού είναι ο άνθρωπος που ενώνει την επιστήμη με τη φιλοσοφία, την ύλη με το πνεύμα, το εγώ με το σύμπαν. Είναι ο συνεχιστής εκείνης της αέναης ελληνικής αναζήτησης για το ἕν ἐκ πάντων, για την ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα.
Στην εποχή της πληροφορίας, η ελληνική παράδοση μάς υπενθυμίζει ότι το ζητούμενο δεν είναι η συσσώρευση δεδομένων, αλλά η γέννηση νοήματος. Διότι μόνο όταν ο άνθρωπος κατανοεί ότι είναι φορέας του ίδιου του Λόγου του Κόσμου, μπορεί να γίνει αληθινά οικουμενικός, να γίνει, δηλαδή, Homo Universalis.

Μιχάλης Γρηγορίου