Οι Δείκτες του Ρολογιού και τα Πρόσωπα του Χρόνου

Το ρολόι είναι ένα εργαλείο, ο χρόνος όμως είναι ένας καθρέφτης. Το πρώτο μετρά λεπτά και ώρες, το δεύτερο αποκαλύπτει χαρακτήρες, σχέσεις, επιθυμίες, φθορές και αλήθειες που κανένα μηχάνημα δεν μπορεί να συλλάβει.

Ο άνθρωπος επινόησε το ρολόι για να δαμάσει την αβεβαιότητα της ζωής. Από τα ηλιακά ρολόγια της αρχαιότητας μέχρι τα ακριβή ψηφιακά συστήματα της σύγχρονης εποχής, η ανάγκη μέτρησης του χρόνου ήταν πάντοτε συνδεδεμένη με την ανάγκη ελέγχου. Θέλησε να βάλει τάξη στο χάος της ύπαρξης, να γνωρίζει πότε αρχίζει και πότε τελειώνει κάτι. Κι όμως, όσο περισσότερο μετρούσε τον χρόνο, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόταν ότι εκείνος δεν μπορεί να μετρηθεί πραγματικά.

Ο Αυγουστίνος είχε γράψει στις «Εξομολογήσεις» του: «Τι είναι λοιπόν ο χρόνος; Αν δεν με ρωτά κανείς, το γνωρίζω. Αν θελήσω να το εξηγήσω, δεν γνωρίζω.»

Ο χρόνος δεν είναι μόνο διάρκεια, είναι εμπειρία. Δύο ώρες αναμονής μοιάζουν αιωνιότητα, ενώ δύο ώρες ευτυχίας περνούν σαν μια στιγμή. Το ρολόι παραμένει αντικειμενικό, ο άνθρωπος όμως ζει τον χρόνο υποκειμενικά. Για αυτό και ο χρόνος τελικά αποκαλύπτει περισσότερο εμάς παρά τον εαυτό του.

Υπάρχουν άνθρωποι που ο χρόνος τους κάνει σοφότερους και άλλοι που τους κάνει πικρότερους. Άλλους τους γαληνεύει και άλλους τους εξαντλεί. Ο χρόνος λειτουργεί σαν αόρατος γλύπτης, αφαιρεί μάσκες, φθείρει ψευδαισθήσεις, αποκαλύπτει την ουσία. Εκείνος που στην αρχή της ζωής φαίνεται ισχυρός, ίσως αργότερα αποδειχθεί αδύναμος. Κι εκείνος που φαινόταν ασήμαντος, μπορεί με τα χρόνια να φανερώσει μεγαλείο ψυχής.

Ο Σενέκας έγραφε: «Δεν έχουμε λίγο χρόνο, πολύ χρόνο χάνουμε.»

Η φράση αυτή δεν αφορά μόνο την παραγωγικότητα ή την καθημερινή οργάνωση. Αγγίζει κάτι βαθύτερο, την ανθρώπινη απουσία από την ίδια τη ζωή. Οι άνθρωποι συχνά ζουν σαν να είναι αθάνατοι. Αναβάλλουν τη χαρά, την αγάπη, τη συγχώρεση, τη δημιουργία. Θεωρούν τον χρόνο ανεξάντλητο, μέχρι τη στιγμή που αντιλαμβάνονται πως εκείνος ποτέ δεν σταμάτησε να κυλά.

Το ρολόι δεν συγκινείται. Οι δείκτες του συνεχίζουν αδιάφορα την πορεία τους είτε κάποιος γεννιέται είτε κάποιος πεθαίνει. Ο χρόνος όμως χαράζει τα πρόσωπα, βαθαίνει το βλέμμα, μεταμορφώνει τις ψυχές. Ένα παιδί βλέπει τον χρόνο σαν υπόσχεση, ένας ηλικιωμένος σαν μνήμη. Για τον ερωτευμένο είναι αστραπή, για τον πονεμένο βάρος. Έτσι, ο χρόνος γίνεται ο πιο ειλικρινής βιογράφος του ανθρώπου.

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ συνέδεσε την ανθρώπινη ύπαρξη με τη χρονικότητα. Για εκείνον, ο άνθρωπος δεν «έχει» απλώς χρόνο, είναι ο ίδιος ένα ον που υπάρχει μέσα στον χρόνο και προς το τέλος του. Η συνείδηση του θανάτου είναι αυτή που δίνει νόημα στη ζωή. Αν ο χρόνος ήταν άπειρος, ίσως τίποτε να μην είχε αξία. Η περατότητα είναι που κάνει την κάθε στιγμή μοναδική.

Αυτός είναι και ο λόγος που ο χρόνος αποκαλύπτει τους ανθρώπους. Στις δύσκολες περιόδους φαίνονται οι αληθινοί φίλοι. Στις μεγάλες αναμονές φαίνεται η αντοχή. Στην επιτυχία φαίνεται ο χαρακτήρας. Στην απώλεια φαίνεται το βάθος της αγάπης. Ο χρόνος λειτουργεί σαν δοκιμασία αλήθειας.

Ο Φρίντριχ Νίτσε έγραψε: «Ό,τι έχει βάθος αγαπά τη μάσκα.»

Όμως ο χρόνος αφαιρεί ακόμη και τις πιο επιμελημένες μάσκες. Με τα χρόνια, ο άνθρωπος κουράζεται να προσποιείται. Η ζωή τον φέρνει αντιμέτωπο με τον αυθεντικό του εαυτό. Γι’ αυτό πολλές φορές οι ηλικιωμένοι γίνονται πιο ειλικρινείς, δεν έχουν πια χρόνο για ψευδαισθήσεις.

Η σύγχρονη εποχή, ωστόσο, έχει μετατρέψει τον χρόνο σε εμπόρευμα. Οι άνθρωποι μιλούν συνεχώς για «χρόνο που κερδίζεται», «χρόνο που χάνεται», «χρόνο που κοστίζει». Ζούμε μέσα σε ένα διαρκές άγχος ταχύτητας. Τα ρολόγια έγιναν πιο ακριβή, αλλά οι άνθρωποι πιο ανυπόμονοι. Ενώ έχουμε περισσότερα μέσα να εξοικονομήσουμε χρόνο, νιώθουμε πως έχουμε όλο και λιγότερο.

Ο Μπλεζ Πασκάλ είχε παρατηρήσει: «Όλη η δυστυχία των ανθρώπων προέρχεται από ένα πράγμα: δεν μπορούν να μείνουν ήσυχοι μόνοι σε ένα δωμάτιο.»

Η αδυναμία του ανθρώπου να σταθεί απέναντι στον χρόνο χωρίς περισπασμούς ίσως είναι το μεγαλύτερο υπαρξιακό άγχος της εποχής μας. Το συνεχές τρέξιμο συχνά δεν είναι αναζήτηση ζωής, αλλά φυγή από τη σιωπή και τη συνειδητοποίηση της φθοράς.

Κι όμως, ο χρόνος δεν είναι μόνο απώλεια. Είναι και ωρίμανση. Όπως το κρασί βαθαίνει, έτσι και ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει σοφία μέσα από τα χρόνια. Ο χρόνος διδάσκει εκείνα που δεν μπορούν να διδαχθούν με λόγια:

υπομονή,

αποδοχή,

μέτρο,

συμπόνια.

Ο Ηράκλειτος είχε πει: «Τα πάντα ρει.»

Όλα αλλάζουν. Τίποτε δεν μένει ακίνητο. Ο άνθρωπος που αντιστέκεται στη ροή του χρόνου υποφέρει, εκείνος που τη συνειδητοποιεί, συμφιλιώνεται με τη ζωή. Η σοφία ίσως δεν βρίσκεται στην προσπάθεια να νικήσουμε τον χρόνο, αλλά στο να μάθουμε να υπάρχουμε μέσα του με αλήθεια.

Το ρολόι λοιπόν δείχνει απλώς την ώρα.

Ο χρόνος όμως δείχνει ποιοι πραγματικά είμαστε.

Και ίσως, στο τέλος της ζωής, δεν θα έχει σημασία πόσες ώρες πέρασαν, αλλά πόσο αληθινά ζήσαμε μέσα σε αυτές.

Μιχάλης Γρηγορίου