Οι Επιλογές ως Πράξη Ελευθερίας και οι Συνέπειες ως Νόμος της Ζωής

Ο άνθρωπος γεννιέται μέσα σε έναν κόσμο που δεν επέλεξε, όμως καλείται καθημερινά να επιλέγει τον τρόπο με τον οποίο θα τον διασχίσει. Ανάμεσα στις αμέτρητες δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά του, αναδύεται το προνόμιο αλλά και το βάρος της ελευθερίας. Η ζωή δεν είναι μόνο ό,τι μας συμβαίνει, είναι και ό,τι αποφασίζουμε να κάνουμε με όσα μας συμβαίνουν. Κάθε επιλογή, μικρή ή μεγάλη, γίνεται ένα βήμα που χαράζει πορεία μέσα στον χρόνο και διαμορφώνει το πρόσωπο της ύπαρξής μας.

Η ελευθερία δεν είναι απλώς η δυνατότητα να πράττουμε κατά βούληση. Είναι η δύναμη να αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεών μας και να αποδεχόμαστε ότι καμία απόφαση δεν μένει χωρίς αντίκτυπο. Ο άνθρωπος μπορεί να πει το δικό του «ναι» ή «όχι», να στραφεί προς έναν δρόμο ή να απομακρυνθεί από αυτόν, όμως δεν μπορεί να επιλέξει να μην υπάρξουν συνέπειες. Η ελευθερία και η ευθύνη είναι έννοιες αχώριστες, όπως το φως και η σκιά.

Ο Γάλλος φιλόσοφος και υπαρξιστής Ζαν-Πολ Σαρτρ υποστήριζε ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Με αυτή τη φράση δεν εννοούσε ότι η ελευθερία αποτελεί τιμωρία, αλλά ότι δεν μπορούμε να αποφύγουμε την ανάγκη της επιλογής. Ακόμη και η άρνηση να αποφασίσουμε είναι μια απόφαση. Ακόμη και η παθητικότητα αποτελεί στάση απέναντι στη ζωή. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να αποδράσει από την ευθύνη του εαυτού του, γιατί κάθε στιγμή επιλέγει ποιος θα γίνει.

Οι επιλογές μας μοιάζουν με σπόρους που φυτεύονται στο έδαφος του χρόνου. Τη στιγμή που λαμβάνεται μια απόφαση, το μέλλον παραμένει αόρατο. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με απόλυτη βεβαιότητα ποιοι καρποί θα προκύψουν. Ωστόσο, κάθε πράξη εγκαινιάζει μια αλυσίδα αιτίων και αποτελεσμάτων που εκτείνεται πολύ πέρα από την αρχική της στιγμή. Ένα βλέμμα καλοσύνης μπορεί να αλλάξει μια ανθρώπινη ζωή, μια στιγμή εγωισμού μπορεί να αφήσει τραύματα που διαρκούν χρόνια. Έτσι, ο άνθρωπος γίνεται δημιουργός κόσμων χωρίς πάντοτε να το αντιλαμβάνεται.

Ο Αριστοτέλης τόνιζε ότι «είμαστε αυτό που επανειλημμένα κάνουμε». Σύμφωνα με τη σκέψη του, ο χαρακτήρας δεν διαμορφώνεται από μία μεμονωμένη πράξη αλλά από το σύνολο των επιλογών μας. Οι αποφάσεις μετατρέπονται σε συνήθειες, οι συνήθειες σε χαρακτήρα και ο χαρακτήρας σε πεπρωμένο. Με αυτή την έννοια, η μοίρα δεν είναι απλώς κάτι που μας επιβάλλεται, είναι σε μεγάλο βαθμό κάτι που οικοδομούμε καθημερινά.

Από την άλλη πλευρά, η έννοια της συνέπειας δεν πρέπει να εκλαμβάνεται αποκλειστικά ως τιμωρία ή ανταμοιβή. Οι συνέπειες είναι η φυσική συνέχεια των πράξεών μας μέσα στον κόσμο. Όπως ο γεωργός δεν μπορεί να σπείρει αγκάθια και να προσδοκά τριαντάφυλλα, έτσι και ο άνθρωπος δεν μπορεί να αγνοεί τη σχέση ανάμεσα στις επιλογές και στα αποτελέσματά τους. Η ζωή λειτουργεί μέσα από μια βαθιά αλληλουχία σχέσεων, όπου κάθε πράξη γεννά μια νέα πραγματικότητα.

Ο Ρωμαίος στωικός φιλόσοφος Σενέκας έγραφε ότι «η μοίρα οδηγεί εκείνον που τη δέχεται και σέρνει εκείνον που αντιστέκεται». Η σκέψη αυτή δεν προτείνει μοιρολατρία, αλλά αναγνώριση της πραγματικότητας. Δεν είμαστε πάντοτε κύριοι των γεγονότων, είμαστε όμως υπεύθυνοι για τη στάση μας απέναντί τους. Η σοφία βρίσκεται στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε τι εξαρτάται από εμάς και τι όχι.

Παρόμοια, ο Επίκτητος δίδασκε ότι «δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις που έχουμε γι’ αυτά». Οι συνέπειες μιας επιλογής δεν είναι μόνο εξωτερικά γεγονότα, είναι και ο τρόπος με τον οποίο τις ερμηνεύουμε. Δύο άνθρωποι μπορεί να αντιμετωπίσουν την ίδια αποτυχία, αλλά ο ένας να τη δει ως τέλος και ο άλλος ως αφετηρία. Η εσωτερική στάση μεταμορφώνει το νόημα των συνεπειών.

Στον σύγχρονο κόσμο, όπου η ελευθερία συχνά συγχέεται με την απουσία περιορισμών, ξεχνάμε ότι η αληθινή ελευθερία περιλαμβάνει και την επίγνωση των αποτελεσμάτων. Η ώριμη επιλογή δεν είναι εκείνη που υπηρετεί μόνο μια στιγμιαία επιθυμία, αλλά εκείνη που λαμβάνει υπόψη της το ευρύτερο αποτύπωμα που θα αφήσει στον εαυτό μας και στους άλλους. Η σοφία δεν βρίσκεται στην απεριόριστη δυνατότητα επιλογών, αλλά στη διάκριση ανάμεσα σε εκείνες που οικοδομούν και σε εκείνες που καταστρέφουν.

Ο ψυχίατρος και στοχαστής Βίκτορ Φρανκλ σημείωσε: «Ανάμεσα στο ερέθισμα και στην αντίδραση υπάρχει ένας χώρος. Μέσα σε αυτόν τον χώρο βρίσκεται η δύναμή μας να επιλέξουμε την απάντησή μας». Στον μικρό αυτό εσωτερικό χώρο κατοικεί η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Εκεί γεννιούνται οι αποφάσεις που καθορίζουν όχι μόνο το παρόν, αλλά και το πρόσωπο που θα αντικρίσουμε στον καθρέφτη του μέλλοντος.

Τελικά, η ζωή μοιάζει με ένα αέναο ταξίδι ανάμεσα στην ελευθερία και την ευθύνη. Οι επιλογές είναι τα φτερά που μας επιτρέπουν να κινηθούμε προς τους ορίζοντες που ονειρευόμαστε. Οι συνέπειες είναι η σκιά που βαδίζει δίπλα τους, υπενθυμίζοντάς μας ότι κάθε πτήση αφήνει ίχνη στον ουρανό του χρόνου. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε κάθε αποτέλεσμα, μπορούμε όμως να επιλέγουμε με συνείδηση, ήθος και στοχασμό.

Ο άνθρωπος είναι πράγματι κυρίαρχος των αποφάσεών του. Όμως από τη στιγμή που αυτές λαμβάνονται, γίνεται συνοδοιπόρος των καρπών που θα γεννήσουν. Και ίσως εκεί να βρίσκεται το βαθύτερο νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης: όχι μόνο στην ελευθερία να επιλέγουμε τον δρόμο μας, αλλά και στο θάρρος να βαδίζουμε μέχρι το τέλος τις συνέπειες που αυτός συνεπάγεται.

Μιχάλης Γρηγορίου