Το Ζωντανό Σύμπαν. Μεταξύ Λόγου και Μυστηρίου

«Ο άνθρωπος αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο το σύμπαν αποκτά επίγνωση του εαυτού του», έγραφε ο Carl Sagan, συνοψίζοντας σε μία φράση μια από τις πιο ριζοσπαστικές ιδέες της σύγχρονης κοσμολογίας. Αν αυτό είναι αληθές, τότε ο άνθρωπος δεν είναι απλώς παρατηρητής ενός αδιάφορου κόσμου, αλλά κόμβος μιας κοσμικής αυτογνωσίας. Το ερώτημα αν το σύμπαν είναι ζωντανό παύει έτσι να είναι ποιητική μεταφορά και γίνεται φιλοσοφικό και επιστημονικό πρόβλημα πρώτης τάξεως.

Τι σημαίνει όμως «ζωντανό»; Σημαίνει απλώς βιολογικά ενεργό ή κάτι βαθύτερο, ικανό για αυτό-οργάνωση, μνήμη, δημιουργικότητα και ίσως νόηση;

Η ιδέα ότι το σύμπαν είναι ζωντανό δεν είναι νέα, είναι ίσως η αρχαιότερη κοσμολογική διαίσθηση της ανθρωπότητας.

Ο Θαλής έλεγε ότι «τα πάντα είναι πλήρη θεών», υπονοώντας ότι η φύση δεν είναι νεκρή ύλη αλλά διαποτισμένη από εσωτερική αρχή. Ο Αναξιμένης ταύτιζε την ψυχή με τον αέρα που «συνέχει» τα πάντα, ενώ ο Ηράκλειτος μιλούσε για έναν κόσμο εμψυχωμένο από τον Λόγο: «Ο κόσμος αυτός, ο ίδιος για όλα τα όντα, δεν τον έφτιαξε ούτε θεός ούτε άνθρωπος, αλλά ήταν, είναι και θα είναι αιώνια ζωντανή φωτιά».

Για τον Ηράκλειτο, η πραγματικότητα δεν είναι αντικείμενο αλλά διαδικασία, ένα κοσμικό γίγνεσθαι που αυτορυθμίζεται και αυτονοηματοδοτείται.

Ο Πλάτων στον Τίμαιο προχωρά ακόμη πιο ρητά, το σύμπαν είναι «ένα ορατό ζώο που περιέχει όλα τα άλλα ζώα», ένα κοσμικό έμβιο ον με ψυχή και νου.

Η Επιστημονική Επανάσταση του 17ου αιώνα διέκοψε βίαια αυτή την οργανική κοσμοαντίληψη. Ο Νεύτωνας, ο Γαλιλαίος και ο Ντεκάρτ οικοδόμησαν ένα σύμπαν προβλέψιμο, μαθηματικό, άψυχο. Η φύση έγινε μηχανισμός.

Ο Ντεκάρτ χώρισε ριζικά τη σκέψη από την ύλη. Το αποτέλεσμα ήταν μια κοσμολογία όπου η συνείδηση είναι «ξένη» προς το σύμπαν, μια παράξενη εξαίρεση μέσα σε έναν κόσμο χωρίς εσωτερικότητα.

Όμως, όπως προειδοποιούσε ο Max Planck: «Δεν υπάρχει ύλη ως τέτοια. Κάθε ύλη προκύπτει και υπάρχει μόνο χάρη σε μια δύναμη… Πρέπει να υποθέσουμε πίσω από αυτή τη δύναμη την ύπαρξη ενός συνειδητού και ευφυούς Νου».

Η κβαντική φυσική άνοιξε ρήγμα στο οικοδόμημα του μηχανιστικού κόσμου. Η ύλη δεν είναι πια «πράγμα», αλλά πεδίο πιθανοτήτων. Η παρατήρηση δεν αποκαλύπτει απλώς την πραγματικότητα, τη συνδιαμορφώνει.

Ο John Wheeler μιλούσε για ένα «συμμετοχικό σύμπαν» όπου ο παρατηρητής είναι συνδημιουργός. Ο Werner Heisenberg το έθεσε ακόμη πιο ριζοσπαστικά: «Αυτό που παρατηρούμε δεν είναι η φύση καθεαυτή, αλλά η φύση όπως αποκαλύπτεται στον τρόπο που τη ρωτάμε».

Το σύμπαν παύει να είναι παθητικό σκηνικό και μοιάζει περισσότερο με διάλογο, μια δυναμική ανταλλαγή μεταξύ παρατηρητή και κόσμου.

Η ιδέα ότι το σύμπαν διαθέτει μνήμη και δημιουργική συνέχεια βρίσκει απήχηση σε σύγχρονους στοχαστές.

Ο Καρλ Γιουνγκ μίλησε για το συλλογικό ασυνείδητο, μια υπερπροσωπική δεξαμενή μορφών και νοημάτων. Ο Ρούπερτ Σέλντρεϊκ πρότεινε ότι η φύση «θυμάται» μέσω μορφογενετικών πεδίων.

Ακόμη και ο φυσικός David Bohm εισήγαγε την ιδέα της «ενδιπλωμένης τάξης», μιας βαθιάς κοσμικής νοημοσύνης που εκτυλίσσεται σε μορφή ύλης και γεγονότων.

«Το σύμπαν δεν αποτελείται από πράγματα, αλλά από κινήσεις μέσα σε μια αδιαίρετη ολότητα».

Αν το σύμπαν είναι ζωντανό, τότε η ζωή δεν είναι εξαίρεση, είναι η φυσική του έκφραση. Ο άνθρωπος δεν είναι ξένο σώμα στον κόσμο αλλά σημείο όπου ο κόσμος αποκτά αυτοεπίγνωση.

Όπως έλεγε ο Σπινόζα, «δεν είμαστε ένα βασίλειο μέσα σε ένα βασίλειο». Είμαστε μορφές της ίδιας κοσμικής ουσίας που σκέφτεται μέσα από εμάς.

Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν το σύμπαν είναι ζωντανό, αλλά αν εμείς είμαστε πρόθυμοι να το αναγνωρίσουμε ως τέτοιο. Ένα ζωντανό σύμπαν δεν είναι απλώς μεγαλύτερο, είναι βαθύτερο, πιο μυστικό και πιο οικείο.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, η επιστήμη δεν αντιμάχεται την πνευματικότητα, τη συνεχίζει με άλλα μέσα. Και η γνώση δεν είναι κυριαρχία πάνω στη φύση, αλλά διάλογος με ένα Όλον που σκέφτεται, θυμάται και δημιουργεί, μαζί μας.

Μιχάλης Γρηγορίου