Περί Συνείδησης

Η συνείδηση αποτελεί ένα από τα πιο μυστηριώδη και θεμελιώδη φαινόμενα της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι η «εσωτερική φωνή» που παρατηρεί, αξιολογεί, συναισθάνεται. Ο τρόπος με τον οποίο βιώνουμε τον κόσμο, όχι απλώς ως σύνολο εξωτερικών γεγονότων, αλλά ως εμπειρία φορτισμένη με νόημα.

Από την αρχαιότητα, η φιλοσοφία προσπάθησε να συλλάβει την ουσία της συνείδησης. Ο Πλάτων μιλούσε για την ψυχή ως το αθάνατο και έλλογο μέρος του ανθρώπου, εκείνο που δίνει τη δυνατότητα της γνώσης και της αυτογνωσίας. Ο Αριστοτέλης, πιο ρεαλιστής, την αντιλαμβανόταν ως «ἐντελέχεια», την εσωτερική αρχή που πραγματοποιεί τις δυνατότητες του έμβιου όντος.

Στους νεότερους χρόνους, ο Ντεκάρτ καθιέρωσε τη ρήση cogito, ergo sum («σκέφτομαι, άρα υπάρχω»), δίνοντας στη συνείδηση το προνόμιο της βεβαιότητας. Για τον Χέγκελ, η συνείδηση δεν είναι μόνο ατομική αλλά ιστορική και διαλεκτική, μια διαδικασία που ωριμάζει μέσα στην πορεία του Πνεύματος. Ο Χούσσερλ και η φαινομενολογία έφεραν στο προσκήνιο την εμπειρία καθαυτή, την προθετικότητα της συνείδησης, δηλαδή το γεγονός ότι η συνείδηση είναι πάντοτε «συνείδηση κάποιου πράγματος».

Ο Νίτσε, αντιθέτως, θεωρούσε τη συνείδηση ως ένα λεπτό στρώμα επάνω στο χάος των ενστίκτων: «Η συνείδηση δεν είναι παρά ένα εργαλείο, ένα όργανο επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων». Έτσι, υποβάθμιζε τον μεταφυσικό της χαρακτήρα, αναδεικνύοντας τον κοινωνικό της ρόλο.

Η επιστήμη, ιδίως η νευροεπιστήμη και η γνωσιακή ψυχολογία, επιχειρεί να εξηγήσει τη συνείδηση ως αναδυόμενο φαινόμενο της λειτουργίας του εγκεφάλου. Ορισμένοι, όπως ο Φράνσις Κρικ, μίλησαν για τη «υπόθεση της εκπληκτικής υπόθεσης»: ότι οι εμπειρίες μας, οι σκέψεις και τα συναισθήματα δεν είναι παρά το αποτέλεσμα βιοχημικών διεργασιών και νευρωνικών πυροδοτήσεων.

Κι όμως, το «δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης» (όπως το διατύπωσε ο φιλόσοφος David Chalmers) παραμένει άλυτο: πώς από τον εγκέφαλο -ένα υλικό όργανο- προκύπτει το υποκειμενικό βίωμα; Πώς εξηγείται το «κόκκινο του κόκκινου» ή η αίσθηση του πόνου; Εδώ συναντιέται η φιλοσοφία με την επιστήμη σε έναν κοινό στοχασμό.

Ορισμένες σύγχρονες θεωρίες, όπως η θεωρία της Ολοκληρωμένης Πληροφορίας (Tononi), προτείνουν ότι η συνείδηση συνδέεται με το επίπεδο ολικής συνδεσιμότητας και πληροφορικής πολυπλοκότητας του εγκεφάλου. Άλλοι, όπως οι υποστηρικτές του πανψυχισμού, επαναφέρουν την ιδέα ότι η συνείδηση ίσως είναι θεμελιώδες γνώρισμα της φύσης, ενσωματωμένο σε κάθε μορφή ύλης.

Η συνείδηση φαίνεται να είναι συγχρόνως το πιο οικείο και το πιο άπιαστο μυστήριο. Ζούμε μέσα σε αυτήν και, ταυτόχρονα, την αναζητούμε. Είναι το φως που φωτίζει κάθε εμπειρία μας, αλλά το ίδιο το φως δεν μπορούμε να το δούμε απευθείας.

Ίσως, τελικά, η συνείδηση να μην είναι απλώς αντικείμενο εξήγησης, αλλά και δρόμος αυτογνωσίας. Ο Σωκράτης μας θυμίζει: «Γνῶθι σαυτόν», η αυτογνωσία δεν είναι μόνο φιλοσοφική εντολή, αλλά και υπαρξιακή αναγκαιότητα.

Και αν η επιστήμη προσπαθεί να χαρτογραφήσει τα νευρωνικά κυκλώματα, η φιλοσοφία συνεχίζει να αναρωτιέται: Μήπως η συνείδηση είναι το μυστικό σημείο συνάντησης του ανθρώπου με το άπειρο;

Μιχάλης Γρηγορίου